نگاهی انتقادی به روش‎شناسی اجتهاد جامع در «نجما»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه مدیریت/ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی/ قم/ ایران

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: برای به‎کارگیری روش اجتهادی در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی تاکنون ایده‎ها و مدل‎های مختلفی ارائه شده است. یکی از مهم‎ترین این مدل‎ها را می‎توان «نجما» دانست. «نجما» مخفف «نقشه جامع مدیریت اسلامی» است. این نقشه حاصل تلاش گروهی از محققان و صاحب‎نظران مدیریت اسلامی است که در یکی از زیرمجموعه‎های «شورای تحول و ارتقای علوم انسانی» تدوین و ارائه شده است. این شورا یکی از شوراهای وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی و از زیرمجموعه‎های آن محسوب می‎شود. اهمیت نجما نیز ناشی از همین دو امر است: یکی اینکه برخلاف بسیاری از ایده‎ها و طرح‎های دیگر، که ازسوی یک اندیشمند خاص ارائه شده است، نجما حاصل یک کار جمعی (کارگروه بنیادین مدیریت اسلامی) است؛ و دیگر آنکه، با حمایت و تحت مدیریت عالی‎ترین نهادی که عهده‎دار امور این‎چنینی است، یعنی شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهیه و تدوین شده است.
هدف‎گذاری اولیه «نجما» تهیه راهنما و نقشه جامع مدیریت اسلامی در سه حوزة آموزش، پژوهش و اجراست. از این سه حوزه، ابتدا حوزة پژوهش در دستور کار قرار گرفته و تلاش شده تا نقشه جامع مدیریت اسلامی در حوزة پژوهش طراحی و ارائه شود. حاصل این مطالعات تاکنون در شش ویرایش چاپ و منتشر شده است، و آخرین ویرایش آن مربوط به سال 1398 است، که درواقع، ویرایش نهایی مربوط به «حوزة پژوهش مدیریت اسلامی» نیز محسوب می‎شود. هدف این نوشتار معرفی اجمالی این دیدگاه و به‌دنبال آن، بررسی این مدل با نگاه و رویکردی نقادانه است.
روش: پژوهش حاضر از نوع مطالعات اسنادی است که با روش توصیفی - تحلیلی به نگارش درآمده است. آنچه قرار است مورد نقد و بررسی قرار گیرد، متنی مکتوب است که با عنوان «نقشه جامع مدیریت اسلامی» انتشار یافته است. این متن همان‎گونه‌که تدوین‌کنندگان آن اشاره کرده‎اند، حاصل مباحث و گفتگوهای صرفاً نظری است که به‌صورت جمعی و گروهی صورت پذیرفته است. طبعاً براساس مبانی روش‎شناسی مطالعات اسنادی (ر. ک: مبانی روش‎شناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی، 1394، ص62-63) برای نقد و بررسی آن لازم بود این متن ابتدا به دقت مورد مطالعه قرار گیرد و دیدگاه‎های مهم و اساسی مطرح شده در آن استخراج شود. ازاین‌رو، و با در نظر گرفتن این ملاحظه که رویکرد پژوهش، انتقادی است، و همچنین، با توجه به محدویت حجم مقاله، ابتدا تلاش شده گزارشی خلاصه و منتخب از نجما ارائه آورده شود و بدین‌ترتیب، توصیفی از آنچه در نجما آمده صورت پذیرد و تصویری از کلیت آنچه در کتاب آمده ارائه شود. طبیعتاً در این گزارش و توصیف، قسمت‎هایی از نجما بیشتر مد نظر قرار گرفته که نگارنده در نظر داشته است. در ادامه، براساس شواهد و مستندات علمی، دیدگاه‎ها و نظرات نجما تحلیل و نقد شده است.
نتایج: در یک ارزیابی کلی و اجمالی، نتایج پژوهش حاضر نشان می‎دهد طرح، یا به تعبیری، مدلی، که با عنوان «روش‎شناسی اجتهاد جامع» در نقشه جامع مدیریت اسلامی (نجما) ارائه شده با ابهامات و سؤالاتی روبه‌رو است که لازم است توسط ارائه‌دهندگان آن مورد توجه قرار گرفته و پاسخ داده شود. ذکر همه این ابهامات و پرسش‎ها و شرح تفصیلی آنها خارج از حجم و حوصله یک مقاله و نیازمند نگارش کتابی مستقل است. ازاین‎رو، در پژوهش حاضر تلاش شد به اختصار به برخی از این ابهامات و سؤالات پرداخته شود که موارد مهم آنها به شرح زیر است:

عبارت «روش‎شناسی اجتهاد جامع»، دقیق و درست نیست و به‌جای آن باید «روش اجتهاد جامع» یا تعبیراتی مانند آن استفاده شود.
با تعریفی که نجما برای «اجتهاد جامع» ارائه داده است، همه تلاش‎های علمی در هر عرصه علمی، و چه در حوزه و چه در دانشگاه را می‎توان (و بلکه باید) اجتهاد نامید. این امر غیر از آنکه خلاف عرف رایج در مجامع علمی حوزوی و دانشگاهی است، به اغتشاش علمی دامن می‎زند.
نجما یکی از ابزارها و روش‎های کسب معرفت در اجتهاد جامع را «تجربه» معرفی کرده و معتقد است با روش تجربی امکان نیل به «دستاورد قطعی» در زمینه مدیریت اسلامی وجود دارد. افزون‌برآن، «دستاوردهای ظنی» حاصل از روش تجربی نیز (همانند دستاوردهای قطعی آن) ارزش دینی و اسلامی دارد. در متن مقاله توضیح داده شد که این دو ادعا مخدوش و قابل‌مناقشه است.
نجما «شهود» را نیز یکی دیگر از ابزارهای شناخت در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی برشمرده است. در این مورد گفته شد اولاً، هیچ فقیه و مجتهدی به‌لحاظ نظری تا به حال شهود را از ابزارهای کسب معرفت در مسیر اجتهاد ندانسته و در عمل نیز حتی یک مورد وجود ندارد که فقیهی برای اثبات رأی و نظر خود به شهود تمسک جسته و از روش شهودی استفاده کرده باشد؛ ثانیاً، عرصه علوم رایج و از جمله دانش مدیریت، عرصه علوم حصولی است و ربطی به علم حضوری و شهود ندارد؛ ثالثاً، تعریفی که نجما از شهود ارائه داده، با تعریف رایج آن در مباحث معرفت‎شناسی اسلامی متفاوت است و اموری مانند خواب و رؤیا را نیز شامل می‎شود و حال آنکه، نه فقط در اجتهاد رایج و مصطلح حوزه‎های علمیه، بلکه اساساً در هیچ علمی پذیرفته نیست که براساس خواب و رؤیا و نظایر آن، چیزی را نفی یا اثبات نماییم.
نجما منابع اجتهاد را توسعه داده، در تقسیم‎بندی مورد نظر خود، کتاب و سنت و اجماع را در زمره «منابع تشریعی» و عقل را در زمره «منابع تکوینی» شمرده، و ضمن پذیرش منابع چهارگانه معروف در اجتهاد رایج، این موارد را نیز به آنها اضافه کرده است: انسان و پدیده‎های انسانی (شامل فرد، خانواده، گروه، سازمان، نهاد، نظام حاکم، جامعه، و تاریخ)، طبیعت و پدیده‎های طبیعی، و ماورای طبیعت (شامل ملکوت آسمان‎ها و زمین، و مانند آن). در متن مقاله توضیح داده شد که مقصود نجما از این سخن مشخص نیست و در هر صورت، هر معنایی که برای آن در نظر بگیریم، محل مناقشه است.
مسئله دیگری که در طرح پیشنهادی نجما برای انجام مطالعات مدیریت اسلامی آمده، بحث «اجتهاد جمعی» است. در این زمینه گفته شد که براساس مبانی معرفت‎شناسی اسلامی، اجتهاد جمعی دارای اشکالات متعدد، و در نتیجه غیرقابل‌پذیرش است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Critical Look at the Methodology of “Comprehensive Ijtihād” in NAJMA

نویسنده [English]

  • mohammad mahdi naderi qomi
گروه مدیریت/ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی/ قم/ ایران
چکیده [English]

Extended Abstract
 
Introduction and Objectives: Various ideas and models have been proposed for applying the ijtihād method (rawish-i ijtihādī) to studies related to Islamic management. One of the most significant of these models is “NAJMA,” which stands for “Comprehensive Map of Islamic Management” (Naqshih-ʾi Jāmiʿ-i Mudīriyyat-i Islāmī). This map is the result of efforts by a group of researchers and experts in Islamic management, developed and presented within one of the subcommittees of the “Council for the Transformation and Advancement of Humanities” (Shawrā-yi Taawwul wa Irtiqā-yi ʿUlūm-i Insānī). This council is one of the councils affiliated with the Supreme Council of the Cultural Revolution (Shawrā-yi ʿĀlī-yi Inqilāb-i Farhangī).
The importance of NAJMA stems from two factors:
1. Unlike many other ideas and plans presented by individual thinkers, NAJMA is the product of collective work (the Fundamental Working Group of Islamic Management).
2. It was prepared and compiled under the support and high-level management of the highest institution responsible for such affairs, namely the Supreme Council of the Cultural Revolution.
The primary goal of NAJMA is to provide a guide and comprehensive map for Islamic management in three areas: education (āmūzish), research (pizhūhish), and implementation (ijrā). Among these three areas, the research domain was prioritized, and efforts were made to design and present a comprehensive map for Islamic management in research. The results of these studies have been published in six editions, with the latest edition dating to 1398 H.sh. (2019-2020), which is also considered the final edition concerning the “research domain of Islamic management.”
The purpose of this article is to provide a brief introduction to this perspective and then examine this model with a critical approach.
Method: The present study is a documentary research (muāliʿāt-i asnādī) written using a descriptive-analytical method. The text under critique is the published work entitled “Comprehensive Map of Islamic Management” (NAJMA). As its compilers have indicated, this text is the result of purely theoretical discussions conducted collectively and in groups.
Naturally, based on the methodological foundations of documentary research, critiquing this text required first carefully studying it and extracting the important and fundamental views presented therein. Therefore, considering the critical approach of the research and the space limitations of the article, an effort was first made to provide a summary and selective report of NAJMA, thereby describing what is presented in NAJMA and presenting an image of the entirety of the book. Naturally, in this report and description, certain parts of NAJMA that the author intended were given more attention. Subsequently, based on scientific evidence and documentation, the views and opinions of NAJMA are analyzed and critiqued.
Results: In a general and brief assessment, the results of the present study show that the plan—or rather, the model—presented under the title of “Comprehensive Ijtihād Methodology” in NAJMA faces ambiguities and questions that need to be addressed by its proponents. Mentioning all these ambiguities and questions and providing detailed explanations is beyond the scope of an article and requires an independent book. Therefore, the present study attempts to briefly address some of these ambiguities and questions, the most important of which are as follows:
1. The phrase “Methodology of Comprehensive Ijtihād” (rawishshināsī-yi ijtihād-i jāmiʿ) is not precise and correct. Instead, “Method of Comprehensive Ijtihād” (rawish-i ijtihād-i jāmiʿ) or similar expressions should be used.
2. With the definition that NAJMA provides for “Comprehensive Ijtihād,” all scientific efforts in any scientific field—whether in the seminary (awzah) or the university—can (and indeed should) be called ijtihād. This not only contradicts the common practice in scientific communities of the seminary and university but also contributes to scientific confusion (ightishāsh-i ʿilmī).
3. NAJMA introduces “experience” (tajribih) as one of the tools and methods of acquiring knowledge in Comprehensive Ijtihād and believes that it is possible to achieve “definitive achievements” (dastāward-i qaṭʿī) in the field of Islamic management through the empirical method. Moreover, “probabilistic achievements” (dastāwardhā-yi annī) obtained from the empirical method (like its definitive achievements) also have religious and Islamic value. The article explains that these two claims are flawed and debatable.
4. NAJMA also lists “intuition” (shuhūd) as another tool of knowledge in studies related to Islamic management. Regarding this, it is argued:
• First, no jurist (faqīh) or mujtahid has theoretically considered intuition as a tool for acquiring knowledge in the path of ijtihād, nor is there a single case in practice where a jurist has relied on intuition to prove their opinion or used the intuitive method.
• Second, the realm of conventional sciences, including management, is the realm of acquired knowledge (ʿulūm-i uūlī) and has no connection with presential knowledge and intuition (ʿilm-i uūrī wa shuhūd).
• Third, the definition of intuition that NAJMA provides differs from its common definition in Islamic epistemological discussions and includes things like dreams and visions (khwāb wa ruʾyā). However, it is not accepted in any science—let alone in conventional ijtihād of the seminaries—to prove or disprove something based on dreams and visions.
5. NAJMA has expanded the sources of ijtihād. In its classification, it places the Qurʾān, Sunnah (sunnat), and consensus (ijmāʿ) among “legislative sources” (manābiʿ-i tashrīʿī) and reason (ʿaql) among “creational sources” (manābiʿ-i takwīnī). In addition to accepting the four well-known sources of conventional ijtihād, NAJMA adds the following:
• Human beings and human phenomena (insān wa pādīdihʹhā-yi insānī), including the individual, family, group, organization, institution, governing system, society, and history.
• Nature and natural phenomena (abīʿat wa pādīdihʹhā-yi abīʿī)
• The supraphysical/metaphysical realm (mā warā-yi abīʿat), including the angelic realm (malakūt) of the heavens and the earth and the like.
The article explains that it is not clear what NAJMA means by this statement, and in any case, any meaning considered for it is debatable.
6. Another issue raised in NAJMA’s proposed plan for conducting Islamic management studies is the discussion of “collective ijtihād” (ijtihād-i jamʿī). In this regard, it is argued that based on Islamic epistemological foundations, collective ijtihād has numerous problems and is therefore unacceptable.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ijtihād Method (Rawish-I Ijtihādī)
  • Comprehensive Ijtihād (Ijtihād-I Jāmiʿ)
  • Islamic Management (Mudīriyyat-I Islāmī)
  • NAJMA
منابع
انصاری، مرتضی (1416ق). فرائد الاصول (دو جلدی)، قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
بهرامی خوشکار، محمد (1391). شورای فقهی یا فتوای شورایی در استنباط احکام شرعی. حکومت اسلامی، 64، 33-56.
پارسانیا، حمید (1383). روش‌شناسی و اندیشه سیاسی. علوم سیاسی، 7(4پیاپی 8) ، 7-16.
جمعی از نویسندگان (1400). مبانی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه علامه مصباح‌یزدی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
چالمرز، آلن (1385). چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علم‎شناسی فلسفی، ترجمه سعید زیباکلام. چاپ هفتم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‎ها (سمت).
حسین‎زاده، محمد (1381). معرفت‎شناسی. چاپ هشتم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
حسین‎زاده، محمد (1391). درآمدی بر معرفت‎شناسی و مبانی معرفت دینی (ویراست جدید). چاپ هفتم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
دبیرخانه همایش مبانی فلسفی علوم انسانی اسلامی (1389). جستارهایی در فلسفه علوم انسانی از دیدگاه حضرت علامه آیت‎الله مصباح‌یزدی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
ژاگو، پل (1402). تأثیر از فاصله: درس‎های عملی برای تأثیرگذاری روانی از فاصله؛ تله‎پاتی و تلقین روحی، ترجمه ساعد زمان. چاپ هفدهم، تهران: ققنوس.
شبان‎نیا، قاسم (1401). فلسفه سیاست، ویراست دوم. چاپ یازدهم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
شمس، قدیرعلی، بررسی و نقد فقهی نظریه «مرجعیت شورایی»، https://ijtihadnet.ir
صادقی، سهیلا، و عرفان‌منش، ایمان (1394). روش‎شناسی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی. راهبرد فرهنگ، 29، 61-91.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374). اصول فلسفه و روش رئالیسم. چاپ چهارم، تهران: صدرا.
عبودیت، عبدالرسول (1378). هستی‎شناسی (نگارش مجدد). چاپ سوم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
عبودیت، عبدالرسول (1380). درآمدی بر فلسفه اسلامی. چاپ اول، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
فاضل لنکرانی، محمد (1377). سیری کامل در اصول فقه. قم: فیضیه.
فعالی، محمدتقی (1379). علم حضوری و علم حصولی، ذهن، 2، 45-84.
فیاضی، غلامرضا (1386). درآمدی بر معرفت‎شناسی، تدوین و نگارش: مرتضی رضایی و احمدحسین شریفی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
فیاضی، غلامرضا (1396). معرفت‎شناسی اسلامی، تدوین و نگارش: رضا درگاهی‎فر. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
قراملکی، علی‎مظهر (1387). بحثی در شورایی شدن فتوا. مقالات و بررسیها، 6، 112-130.
کارگروه بنیادین مدیریت اسلامی، کارگروه رشته مدیریت شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی (1398). نقشه جامع مدیریت اسلامی (نجما). ویرایش ششم، قم: انتشارات دانشگاه قم.
مصباح‌یزدی، محمدتقی (1382). حقوق و سیاست در قرآن، نگارش شهید محمد شهرابی. چاپ سوم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباح‌یزدی، محمدتقی (1382). کاوش‎ها و چالش‎ها، تحقیق و نگارش: محمد مهدی نادری. ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباح‌یزدی، محمدتقی (1383). آموزش فلسفه. ج1، چاپ سوم، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‎الملل (وابسته به مؤسسه انتشارات امیرکبیر).
مصباح‌یزدی، محمدتقی (1394). حکیمانه‎ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شبان‎نیا. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مصباح‌یزدی، محمدتقی (1401). در جستجوی عرفان اسلامی، تدوین و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. چاپ هشتم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیe.
مکارم‌شیرازی، ناصر (1364). تحقیق و بررسی در منابع اجتهاد در فقه شیعه و اهل سنت. نور علم، 10، 55-62.
واتسن، لیال (1388). فوق طبیعت، ترجمه شهریار بحرانی و احمد ارژمند. چاپ ششم، تهران: امیرکبیر.
ورعی، سیدجواد (1400). مبانی و قلمرو فتوا و حکم شورایی. تهران: سمت.
Refrences
ʿAbūdiyyat, ʿA. (1378 H.sh./1999). Hastīshināsī [Ontology] (revised ed., 3rd printing). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
ʿAbūdiyyat, ʿA. (1380 H.sh./2001). Darāmadī bar falsafih-ʾi Islāmī [Introduction to Islamic philosophy] (1st ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Anṣārī, M. (1416 AH). Farāʾid al-Uṣūl (2 vols.). Qom: Daftar-i Intishārāt-i Islāmī (vābastih bih Jāmiʿih-ʾi Mudarrisīn-i Ḥawzih-ʾi ʿIlmiyyih-ʾi Qom). [In Arabic/Persian]
Bahrāmī Khwushkār, M. (1391 H.sh./2012). Shawrā-yi fiqhī yā fatwā-yi shawrāyī dar istinbāṭ-i aḥkām-i sharʿī [Fiqh council or collective fatwa in deriving Sharia rulings]. ukūmat-i Islāmī, 64, 33-56. [In Persian]
Chalmers, A. (1385 H.sh./2006). Chīstī-yi ʿilm: Darāmadī bar makātib-i ʿilmshināsī-yi falsafī [What is this thing called science? An introduction to the philosophy of science] (S. Zībākalām, Trans.; 7th ed.). Tehran: Sāzmān-i Muṭāliʿih wa Tadwīn-i Kutub-i ʿUlūm-i Insānī-i Dānishgāhhā (SAMT). [In Persian]
Daftar-i Hamāyish. (1389 H.sh./2010). Justārhā-yī dar falsafih-ʾi ʿulūm-i insānī az dīdgāh-i Ḥaḍrat-i ʿAllāmih Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī [Essays on the philosophy of human sciences from the viewpoint of Allameh Ayatollah Misbah Yazdi]. Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Faʿālī, M. T. (1379 H.sh./2000). ʿIlm-i ḥuḍūrī wa ʿilm-i ḥuṣūlī [Presential knowledge and acquired knowledge]. ihn, 2, 45-84. [In Persian]
Fāḍil Lankarānī, M. (1377 H.sh./1998). Sayrī kāmil dar uṣūl-i fiqh [A comprehensive study of the principles of jurisprudence]. Qom: Feyzīyeh. [In Persian]
Fayyāẓī, Gh. (1386 H.sh./2007). Darāmadī bar maʿrifatshināsī [Introduction to epistemology] (M. Riḍāyī & A. Ḥ. Sharīfī, Eds.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Fayyāẓī, Gh. (1396 H.sh./2017). Maʿrifatshināsī-yi Islāmī [Islamic epistemology] (R. Dargāhīfar, Ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Ḥusaynzādih, M. (1381 H.sh./2002). Maʿrifatshināsī [Epistemology] (8th ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Ḥusaynzādih, M. (1391 H.sh./2012). Darāmadī bar maʿrifatshināsī wa mabānī-yi maʿrifat-i dīnī [Introduction to epistemology and foundations of religious knowledge] (new ed., 7th printing). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Jāgū, P. (1402 H.sh./2023). Taʾthīr az fāṣilih: Durshā-yi ʿamalī barā-yi taʾthīrguzārī-yi ravānī az fāṣilih; tīlpātī wa talqīn-i rūḥī [Influence from a distance: Practical lessons for psychological influence from afar; telepathy and mental suggestion] (S. Zamān, Trans.; 17th ed.). Tehran: Quqnūs. [In Persian]
Kārghāh-i Bunyādīn-i Mudīriyyat-i Islāmī, Kārghāh-i Rishth-i Mudīriyyat-i Shawrā-yi Takhassuṣī-yi Taḥawwul wa Irtiqā-yi ʿUlūm-i Insānī-i Shawrā-yi ʿĀlī-yi Inqilāb-i Farhangī. (1398 H.sh./2019). Naqshih-ʾi jāmiʿ-i mudīriyyat-i Islāmī (NAJMA) [Comprehensive Islamic Management Map] (6th ed.). Qom: Intishārāt-i Dānishgāh-i Qom. [In Persian]
Makārim Shīrāzī, N. (1364 H.sh./1985). Taḥqīq wa barresī dar manābiʿ-i ijtihād dar fiqh-i Shīʿah wa Ahl-i Sunnat [Research and study on sources of ijtihad in Shia and Sunni fiqh]. Nūr-i ʿIlm, 10, 55-62. [In Persian]
Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1382 H.sh./2003). Ḥuqūq wa siyāsat dar Qurʾān [Rights and politics in the Quran] (Sh. Shahrabī, Ed.; 3rd ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1382 H.sh./2003). Kāwishhā wa chālīshhā [Investigations and challenges] (M. M. Nādirī, Ed.; Vol. 1). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1383 H.sh./2004). Āmūzish-i falsafih [Teaching philosophy] (Vol. 1, 3rd ed.). Tehran: Shirkat-i Chāp va Nashr-i Bayn al-Milal (vābastih bih Muʾassisih-ʾi Intishārāt-i Amīr Kabīr). [In Persian]
Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1394 H.sh./2015). Ḥakīmānah tarīn ḥukūmat: Kāwishī dar naẓariyyih-ʾi wilāyat-i faqīh [The wisest government: A study on the theory of wilayat al-faqih] (Q. Shabbānnīyā, Ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Miṣbāḥ Yazdī, M. T. (1401 H.sh./2023). Dar justujū-yi ʿirfān-i Islāmī [In search of Islamic mysticism] (M. M. Nādirī Qumī, Ed.; 8th ed.). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Pārsāniyā, Ḥ. (1383 H.sh./2004). Ravishshināsī wa andīshih-ʾi siyāsī [Methodology and political thought]. ʿUlūm-i Siyāsī, 7(4), 7-16. [In Persian]
Qarāmalikī, ʿA. M. (1387 H.sh./2008). Baḥthī dar shawrāyī shudan-i fatwā [A discussion on collective fatwa]. Maqālāt va Barrisīhā, 6, 112-130. [In Persian]
Ṣādiqī, S., & ʿIrfānmanish, Ī. (1394 H.sh./2015). Ravishshināsī-yi pizhūhish-i asnādī dar ʿulūm-i ijtimāʿī [Methodology of documentary research in social sciences]. Rāhburd-i Farhang, 29, 61-91. [In Persian]
Shabbānnīyā, Q. (1401 H.sh./2022). Falsafih-ʾi siyāsat [Political philosophy] (2nd ed., 11th printing). Qom: Muʾassisih-ʾi Āmūzishī va Pizhūhishī-yi Imām Khumaynī. [In Persian]
Shams, Q. (n.d.). Barrisī wa naqd-i fiqhī-yi naẓariyyih-ʾi “marjaʿiyyat-i shawrāyī” [A jurisprudential study and critique of the theory of ‘collective marja’iyya]. Retrieved from https://ijtihadnet.ir/ [In Persian]
Ṭabāṭabāyī, S. M. Ḥ. (1374 H.sh./1995). Uṣūl-i falsafih wa ravish-i riʾālism [The principles of philosophy and the method of realism] (4th ed.). Tehran: Ṣadrā. [In Persian]
Varʿī, S. J. (1400 H.sh./2021). Mabānī wa qalamraw-i fatwā wa ḥukm-i shawrāyī [Foundations and scope of collective fatwa and ruling]. Tehran: SAMT. [In Persian]
Wātsun, L. (1388 H.sh./2009). Fawq-i ṭabīʿat [Supernature] (Sh. Bahrānī & A. Arzhmand, Trans.; 6th ed.). Tehran: Amīr Kabīr. [In Persian]
Zhāgū, P. (1402 H.sh./2023). Taʾthīr az fāṣilih: Durshā-yi ʿamalī barā-yi taʾthīrguzārī-yi ravānī az fāṣilih; tīlpātī wa talqīn-i rūḥī [Influence from a distance: Practical lessons for psychological influence from afar; telepathy and mental suggestion] (S. Zamān, Trans.; 17th ed.). Tehran: Quqnūs. [In Persian]