پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت 2981-1171 13 27 2026 03 21 The Role of Khātam al-Anbiyā Construction Headquarters in Developing the Country’s Energy Infrastructure and Its Impact on the Good Governance of the Islamic Republic of Iran نقش قرارگاه سازندگی خاتم‌‎الانبیاء (ص) در توسعه زیرساخت‌های انرژی کشور و تأثیر آن بر حکمرانی خوبِ جمهوری اسلامی ایران 7 46 2511 10.30471/rsm.2026.11661.1539 FA پدرام یاری دانشجوی دکتری سیاست‌گذاری عمومی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب، تهران، ایران 0009-0008-3707-0533 حسن خداوردی دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب، تهران، ایران 0000-0002-7308-6664 گارینه کشیشیان سیرکی دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب، تهران، ایران 0000-0001-8645-7259 Journal Article 2025 12 10 Extended Abstract Introduction and Objectives: Good governance (ḥukmrānī-yi khūwb) is a concept originated by the World Bank, later formulated as a model for governance. It is characterized by indicators such as rule of law (qānūnmindī), promotion of values (irtaqā-yi arzishhā), capacity building (ẓarfiyyatsāzī), accountability (pāsukhgūʾī), poverty reduction (kāhish-i faqr), participation (mushārakat), efficiency (kārāʾī), and effectiveness (aṡarbakhshī), and assists institutions, organizations, and governments in achieving worthy and appropriate performance. In good governance, the government is not the sole active player; rather, the private sector and civil society, which include non-governmental organizations and institutions, play an influential role in political, economic, and social developments. Given the status and importance of good governance in the development and progress of societies, it is evident that governments, states, and institutions seek to implement this model and realize its indicators. Khatam al-Anbiya Construction Headquarters (Qarārgāh-i Sāzandigī-yi Khātam al-Anbiyā), as an institution and economic arm of the Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC), was established in 1989 (1368 H.sh.) by the order of the Supreme Leader, with its main objective being to strengthen the good governance of the Islamic Republic of Iran. Since its inception, this economic institution has actively participated in the execution and completion of projects in the fields of oil and gas, road and urban development, water and power, etc. Evaluating its performance is of great importance, as it allows for the assessment of both the Headquarters’ functioning in executing these projects and its role as an institution within the good governance of the Islamic Republic of Iran. Method: The research method is a mixed quantitative-qualitative approach (rawish-i talfīq-i kamī wa kayfī), utilizing questionnaires, library, and internet sources for data collection. In the case study, the Persian Gulf Star Refinery (Pālāyishgāh-i Sitārih-ʾi Khalīj-i Fārs) was selected, and its efficiency and effectiveness were analyzed. Good Governance Questionnaire: For the research, a good governance questionnaire was developed, focusing on seven indicators: efficiency, effectiveness, transparency (shaffāfiyat), promotion of values, rule of law, accountability, and capacity building. Questions related to these components were formulated and arranged with minor modifications. Statistical population and sample: From among the energy experts (oil, gas, and petrochemicals) of Khatam al-Anbiya Construction Headquarters as the statistical population, 20 individuals were randomly selected as the sample size and participated in the study. Data analysis: Subsequently, the questionnaires were statistically analyzed using SPSS software. Using the software data, both questions related to efficiency and effectiveness were analyzed and verified by the authors. Finally, based on the data related to the two mentioned components, the main research question and hypothesis were tested. Questionnaire specifications: The good governance questionnaire consists of 42 items designed for the seven components of efficiency, effectiveness, promotion of values, capacity building, transparency, accountability, and rule of law. This questionnaire falls into the category of closed, structured, and quantitative questionnaires. The reliability (pāyāyī) of the good governance questionnaire was obtained through Cronbach’s alpha above 0.70, and content validity (rūyī-yi muḥtawāyī) was used to assess the questionnaire’s validity. Results Analysis of the questionnaire data revealed that Khatam al-Anbiya Construction Headquarters received scores above 4 in all seven good governance indicators. Furthermore, the mean score for the role of Khatam al-Anbiya Construction Headquarters in developing the country’s energy infrastructure and good governance was 4.44, which at the significance level of 0.05 and with 19 degrees of freedom is higher than the hypothetical population mean (3), and t = 18.006 is higher than the critical t-value. Therefore, the Headquarters has performed very desirably in the indicators of efficiency, effectiveness, promotion of values, capacity building, transparency, accountability, and rule of law in the fields of oil and gas, road and urban development, and water and power. Additionally, the Headquarters’ performance in constructing and completing the Persian Gulf Star Refinery indicates that the progress of this project over 6 years was 37%. With the intensification of sanctions and the withdrawal of foreign contractors, the Ministry of Petroleum entrusted the continuation of the project to Khatam al-Anbiya Headquarters, and the Headquarters succeeded in completing the project within 5 years. Currently, the Persian Gulf Star Refinery, with the production of over 50 million liters of gasoline, supplying strategic energy products, increasing daily gas condensate feedstock receipt by 120,000 barrels (from 360,000 to 480,000 barrels), achieving self-sufficiency and exporting gasoline, reducing environmental pollutants, supplying feedstock for the country’s petrochemical plants, and producing liquid petroleum and gas oil, plays a significant role in the development of the oil, gas, and petrochemical industry. This demonstrates the efficiency and effectiveness of a project built by Khatam al-Anbiya Construction Headquarters. Discussion and Conclusion: The research data clearly indicates that Khatam al-Anbiya Construction Headquarters executes projects with lower costs compared to domestic and foreign competitors in the two dimensions of efficiency and effectiveness, utilizing domestic technology and resources to complete projects. The outcomes of the Headquarters’ performance in constructing and completing projects in the fields of oil and gas, road and urban development, water and power, etc., clearly speak of development, prosperity, deprivation alleviation (rafʿ-i maḥrūmiyyat), progress, self-sufficiency, exports, and strengthening the country’s infrastructure. Capacity building: By creating employment and utilizing specialized and elite forces, the Headquarters has strengthened the capacity-building component. Transparency: It was found that Khatam al-Anbiya Construction Headquarters, by collecting necessary information, assists the Headquarters’ management in making appropriate decisions. Its performance in tenders and auctions, project execution, and their costs has been transparent, and it is subject to the audit organizations of the IRGC and the Ministry of Economic Affairs and Finance, as well as the National Tax Administration. Promotion of values: The Construction Headquarters has also performed desirably in promoting values. Accountability: Khatam al-Anbiya Construction Headquarters has had acceptable performance in realizing the accountability component, as the Headquarters, while having a clear policy for feedback on its performance, annually publishes its goals, plans, and performance, making them available to experts and the public. Rule of law: Furthermore, the Headquarters adheres to legal frameworks in tenders and auctions and does not benefit from any special privileges or rent-seeking advantages (rānt wa imtiyāz) compared to other companies. Acknowledgement: The authors express their sincere appreciation to all professors and experts who contributed their insights to this research. Conflict of Interest: The authors declare no conflict of interest in the conduct of this study. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: حکمرانی خوب، مفهومی است که توسط بانک جهانی ابداع شد و بعدها به‌عنوان الگویی برای حکمرانی ترسیم شد. حکمرانی خوب، با شاخص‌هایی مانند قانونمندی، ارتقای ارزش‌ها، ظرفیت‌سازی، پاسخگویی، کاهش فقر، مشارکت، کارایی و اثربخشی شناخته می‌شود و به نهادها، سازمان‌ها و دولت‌ها کمک می‌کند تا عملکردی شایسته و درخوری داشته باشند. در حکمرانی خوب، دولت تنها بازیگر فعال نیست، بلکه بخش خصوصی و جامعه مدنی که شامل سازمان‌ها و نهادهای غیردولتی است، نقش تأثیرگذاری بر تحولات حوزه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دارند. با توجه به جایگاه و اهمیت حکمرانی خوب در توسعه و پیشرفت جوامع، بدیهی است که حکومت‌ها، دولت‌ها و نهادها به‌دنبال اجرای این الگو و عملی کردن شاخص‌های آن باشند. قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاءn هم به‌عنوان یک نهاد و بازوی اقتصادی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در سال 1368 به دستور رهبر معظم انقلاب تأسیس شد و هدف اصلی آن تقویت حکمرانی خوب جمهوری اسلامی ایران بوده است. این نهاد اقتصادی از بدو تأسیس، مشارکت فعالی در انجام و تکمیل پروژه‌های حوزه نفت و گاز، راه و شهرسازی، آب و نیرو و... داشته است و ارزیابی عملکرد آن اهمیت بسزایی دارد؛ زیرا هم کارکرد قرارگاه در انجام این پروژه‌ها مورد سنجش قرار می‌گیرد و هم نقش قرارگاه به‌عنوان یک نهاد در حکمرانی خوب جمهوری اسلامی ایران مشخص می‌شود. روش: روش پژوهش، روش تلفیق کمّی و کیفی است و از پرسش‌نامه و منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی برای جمع‌آوری داده‌ها استفاده شده است. در مطالعه موردی نیز پالایشگاه ستاره خلیج فارس انتخاب و میزان کارایی و اثربخشی آن تجزیه و تحلیل شده است. برای انجام تحقیق، پرسش‌نامه حکمرانی خوب، با تمرکز بر هفت شاخص کارایی، اثربخشی، شفافیت، ارتقای ارز‌ش‌ها، قانونمندی، پاسخگویی و ظرفیت‌سازی تدوین شد و پرسش‌های مربوط به این مؤلفه‌ها با اندکی تغییر تدوین و تنظیم شد. سپس از میان کارشناسان حوزه انرژی (نفت، گاز و پتروشیمی) قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاءn به‌عنوان جامعه آماری 20 نفر به‌طور تصادفی به‌عنوان حجم نمونه انتخاب شد و در تحقیق شرکت کردند. در ادامه، پرسش‌نامه‌ها با کمک نرم‌افزار SPSS تجزیه و تحلیل آماری شد و با استفاده داده‌های نرم‌افزار، هر دو پرسش مربوط به کارایی و اثربخشی توسط مؤلفان تجزیه و تحلیل و راستی‌آزمایی شد. در پایان هم با توجه به داده‌های مربوط به دو مؤلفه ذکر شده، پرسش اصلی تحقیق و فرضیه مورد سنجش قرار گرفت. پرسش‌نامه حکمرانی خوب دارای 42 و برای هفت مؤلفه کارایی، اثربخشی، ارتقای ارزش‌ها، ظرفیت‌سازی، شفاف‌سازی، پاسخگویی و قانون‌مندی تنظیم شده است. این پرسش‌نامه، در دسته پرسش‌نامه‌های بسته، ساختاریافته و کمّی قرار می‌گیرد. پایایی پرسش‌نامه حکمرانی خوب از طریق روش آلفای کرونباخ بالای 70 صدم به دست آمده است و برای سنجش روایی پرسش‌نامه از اعتبار محتوایی استفاده شد. نتایج: تجزیه و تحلیل داده‌های پرسش‌نامه نشان داد که قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاءn در همه هشت شاخص حکمرانی خوب، نمره بالاتر از 4 دریافت کرده است. همچنین، میانگین نقش قرارگاه سازندگی خاتم‌‎الانبیاءn در توسعه زیرساخت‌های انرژی کشور و حکمرانی خوب 44/4، در سطح 05/0 = با درجه آزادی 19 بالاتر از میانگین فرضی جامعه (3) و 006/18 = t بالاتر از مقدار t بحرانی است. بنابراین، قرارگاه در شاخص‌های کارایی، اثربخشی، ارتقای ارزش‌ها، ظرفیت‌سازی، شفاف‌سازی، پاسخگویی و قانونمندی در حوزه‌های نفت و گاز، راه و شهرسازی و آب و نیرو، عملکرد بسیار مطلوبی داشته است. همچنین، عملکرد قرارگاه در ساخت و تکمیل پالایشگاه ستاره خلیج فارس گویای آن است که پیشرفت این پروژه طی 6 سال، 37 درصد بوده است. با تشدید تحریم‌ها و خروج پیمانکاران خارجی، وزارت نفت ادمه پروژه را به قرارگاه خاتم‌الانبیاءn می‌سپارد و قرارگاه موفق می‌شود در مدت 5 سال پروژه را تکمیل کند. اکنون هم پالایشگاه ستاره خلیج فارس با تولید بیش از 50 میلیون لیتر بنزین، تأمین فرآورده‌های راهبردی انرژی، افزایش 120 هزار بشکه‌ای دریافت خوراک روزانه از 360 به 480 هزار بشکه میعانات گازی، خودکفایی و صادرات بنزین، کاهش آلاینده‌های زیست محیطی، تأمین خوارک پتروشیمی‌های کشور و تولید نفت مایع و نفت گاز، نقش مهمی در توسعه صنعت نفت و گاز و پتروشیمی داشته است و این امر نشان‌دهنده کارایی و اثربخشی پروژه‌ای است که توسط قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاءn ساخته شده است. بحث و نتیجه‌گیری: داده‌های پژوهش به‌وضوح مشخص می‌کند که قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاءn در دو بعد کارایی و اثربخشی، پروژه‌ها را با هزینه کمتری نسبت به رقبای داخلی و خارجی انجام می‌دهد و از تکنولوژی و منابع داخلی برای تکمیل پروژه‌ها بهره می‌گیرد. آثار عملکرد قرارگاه در ساخت و تکمیل پروژه‌ها در حوزه‌های نفت و گاز، راه و شهرسازی، آب و نیرو و... هم به‌وضوح گویای عمران، آبادنی، رفع محرومیت، پیشرفت، خودکفایی، صادرات و تقویت زیرساخت‌های کشور است. قرارگاه با ایجاد اشتغال و بهره‌گیری از نیروهای متخصص و نخبه، مؤلفه ظرفیت‌سازی را تقویت کرده است. در بعد شفاف‌سازی، مشخص شد که قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاءn، با جمع‌آوری اطلاعات لازم، مدیریت قرارگاه را در اتخاذ تصمیمات مناسب یاری می‌کند و عملکرد آن در مناقصه‌ها و مزایده‌ها، انجام پروژه‌ها و هزینه‌های آنها شفاف عمل کرده و تحت سازمان‌های حسابرسی سپاه پاسداران و وزارت اقتصاد، سازمان مالیاتی کشور قرار دارد. قرارگاه سازندگی در ارتقای ارزش‌ها هم عملکرد مطلوبی داشته است. قرار سازندگی خاتم‌الانبیاءn در تحقق مؤلفه پاسخگویی هم عملکردی قابل قبول داشته است؛ زیرا قرارگاه ضمن داشتن خط‌مشی مشخصی برای بازخورد عملکردش، هر ساله، اهداف، طرح‌ها و عملکردش را منتشر کرده و در دسترس کارشناسان و عموم قرار می‌دهد. همچنین، قرارگاه در مناقصه‌ها و مزایده‌ها، چهارچوب‌های قانونی را رعایت کرده و هیچ رانت و امتیاز خاصی نسبت به دیگر شرکت‌ها ندارد. تقدیر و تشکر: از همه استادان و صاحب‌نظرانی که نگارندگان را در انجام این پژوهش یاری نمودند، صمیمانه سپاسگزاریم. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‌کنند که هیچ‌گونه تعارض منافعی در انجام این پژوهش وجود ندارد.

https://rsm.rihu.ac.ir/article_2511_d1d2e0465358acfea6b9eba43c22db2c.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت 2981-1171 13 27 2026 03 21 Presenting a Model of Organizational Effectiveness Based on Jihadi Management for Elementary School Principals ارائۀ الگوی اثربخشی سازمانی مبتنی بر مدیریت جهادی در مدیران مدارس ابتدایی 48 80 2465 10.30471/rsm.2025.11521.1519 FA فریبا قربانی فرد دانشجوی دکتری گروه حکمرانی آموزشی و سرمایه انسانی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران 0009-0004-0227-2947 توران سلیمانی گروه علمی مطالعات تربیتی و برنامه‌ریزی درسی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران 0000-0001-8811-6590 یوسف نامور گروه علمی مطالعات تربیتی و برنامه‌ریزی درسی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران 0000-0002-4926-271x Journal Article 2025 11 02 Extended Abstract Introduction and Objectives: Organizational effectiveness (aṯarbakhshī-yi sāzmānī) is a fundamental indicator of success in educational systems, directly impacting the quality of education and comprehensive student development. Research shows that enhancing the organizational effectiveness of schools plays a key role in achieving educational development goals. In this context, management approaches aligned with local cultural values, particularly Jihadi management (Mudīriyyat-i Jihādī), have gained attention in Iran. Jihadi management is founded on values such as: Responsibility (masʾūliyyatʹpizīrī) Dedication to ideals (pāybandī bih ārmānhā) Participatory spirit (rūḥiyyih-ʾi mushārakatī) Adaptability/flexibility (infiṭāfpazīrī) Problem-solving orientation (masʾalih-miḥwarī) This management style empowers schools to navigate complex challenges through value-based leadership and organizational agility, positively influencing teachers’ job satisfaction, motivation, and student performance. Method: This applied study employs a mixed-methods approach combining qualitative and quantitative phases. Qualitative Phase: Grounded theory (naẓariyyih-ʾi dādahbunyād) and semi-structured interviews were conducted with 15 educational experts, including experienced managers, university professors, and educational specialists, to identify the core components of Jihadi management effectiveness. Data were analyzed by three-stage coding (open, axial, selective) using MAXQDA software. Credibility was ensured using Lincoln and Guba’s four criteria: credibility (iʿtibār), transferability (intiqālpazīrī), dependability (iʿtimādpazīrī), and confirmability (tāyīdpazīrī). Quantitative Phase: A 24-item researcher-made questionnaire was developed based on qualitative findings. The questionnaire measured 8 main constructs: Jihadi Leadership (Rahbarī-yi Jihādī) Transformational Guidance (Hidāyat-i Taḥawwulʾāfarīn) Religious and Ethical Commitment (Taʿahhud-i Dīnī wa Akhlāqī) Organizational Effectiveness (Aṯarbakhshī-yi Sāzmānī) Stakeholder Satisfaction (Riḍāyat-i Dhanifʿān) Accountability (Pāsukhgūʾī) Innovation and Creativity (Nūāwarī wa Khallāqiyyat) Continuous Learning (Yādgīrī-i Mustamar) The questionnaire was distributed among 178 elementary school principals in Ardabil selected through simple random sampling. Data analysis was performed using SPSS and R software, including Exploratory Factor Analysis (EFA), Confirmatory Factor Analysis (CFA), and Structural Equation Modeling (SEM). Reliability and validity were confirmed through composite reliability (CR), average variance extracted (AVE), and Cronbach’s alpha coefficients. Results: Qualitative findings revealed that the model of organizational effectiveness based on Jihadi management consists of eight main components (listed above). These components were extracted through thematic analysis of interviews with 15 education experts and reflect the multidimensional and dynamic nature of organizational effectiveness under Jihadi management. Quantitative analyses confirmed the factorial structure of the model with good fit indices: χ²/df = 2.48 RMSEA = 0.061 CFI = 0.93 GFI = 0.90 All factor loadings exceeded 0.5 and were statistically significant (p < 0.001), indicating high reliability and convergent validity. The study highlighted that principals in Ardabil province showed acceptable levels across these components, suggesting practical applicability and relevance of the model in the local educational context. The integrative framework demonstrated strong theoretical and empirical support, aligning with prior research emphasizing the roles of inspirational leadership, ethical commitment, and innovation in enhancing school effectiveness. Discussion and Conclusion: This study presents a theoretically grounded and empirically validated model of organizational effectiveness rooted in Jihadi management for elementary school principals in Iran. The model’s eight key components interactively contribute to improving school management and educational quality. Key findings indicate that: Jihadi leadership fosters intrinsic motivation and value-driven commitment. Transformational guidance empowers staff. Religious and ethical commitment sustains organizational cohesion. The model also emphasizes stakeholder satisfaction, accountability, continuous innovation, and ongoing professional development as critical to organizational success. Given its robust psychometric properties and alignment with cultural values, the model offers a practical framework for educational policy and managerial development programs aimed at enhancing effectiveness in Iranian elementary schools. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: اثربخشی سازمانی به‌عنوان شاخصی بنیادی از موفقیت نظام‌های آموزشی، تأثیر مستقیمی بر کیفیت آموزش و رشد همه‌جانبة دانش‌آموزان دارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ارتقای اثربخشی سازمانی مدارس، نقش کلیدی در تحقق اهداف توسعة آموزشی ایفا می‌کند. در این زمینه، رویکردهای مدیریتی منطبق با ارزش‌های فرهنگی بومی، به‌ویژه مدیریت جهادی، در ایران مورد توجه قرار گرفته‌اند. مدیریت جهادی بر ارزش‌هایی مانند مسئولیت‌پذیری، پایبندی به آرمان‌ها، روحیة مشارکتی، انعطاف‌پذیری و مسئله‌محوری استوار است. چنین مدیریتی مدارس را توانمند می‌کند تا با رهبری ارزش‌محور و چابکی سازمانی، از عهدة چالش‌های پیچیده برآیند و رضایت شغلی، انگیزش معلمان و عملکرد دانش‌آموزان را بهبود بخشند. روش: هدف این پژوهش، شناسایی و اعتبارسنجی الگوی اثربخشی سازمانی مبتنی بر مدیریت جهادی در میان مدیران مدارس ابتدایی است. این مطالعة کاربردی از رویکرد ترکیبی (کیفی و کمی) بهره گرفته است. در بخش کیفی، از نظریة داده‌بنیاد و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 15 نفر از خبرگان آموزشی شامل مدیران باتجربه، استادان دانشگاه و متخصصان آموزش‌وپرورش استفاده شد تا مؤلفه‌های اصلی اثربخشی مدیریت جهادی شناسایی شوند. داده‌ها با استفاده از سه مرحلة کدگذاری (باز، محوری، انتخابی) و نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شدند و با معیارهای چهارگانة لینکلن و گوبا (اعتبار، انتقال‌پذیری، قابلیت اعتماد و تأییدپذیری) از پایایی داده‌ها اطمینان حاصل شد. در بخش کمّی، پرسش‌نامه‌ای 24 سؤالی براساس یافته‌های کیفی طراحی شد که شامل 8 سازة اصلی بود: رهبری جهادی، هدایت تحول‌آفرین، تعهد دینی و اخلاقی، اثربخشی سازمانی، رضایت ذی‌نفعان، پاسخگویی، نوآوری و خلاقیت، و یادگیری مستمر. این پرسش‌نامه میان 178 مدیر مدرسه ابتدایی در شهر اردبیل که به روش نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب شده بودند، توزیع شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS و R تحلیل شد و تحلیل عاملی اکتشافی (EFA)، تحلیل عاملی تأییدی (CFA) و مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) انجام گرفت. پایایی و روایی ابزار از طریق ضرایب پایایی ترکیبی (CR)، میانگین واریانس استخراج‌شده (AVE) و آلفای کرونباخ تأیید شد. یافته‌ها: یافته‌های کیفی نشان دادند که مدل اثربخشی سازمانی مبتنی بر مدیریت جهادی شامل هشت مؤلفة اصلی است: رهبری جهادی، هدایت تحول‌آفرین، تعهد دینی و اخلاقی، اثربخشی سازمانی، رضایت ذی‌نفعان، پاسخگویی، نوآوری و خلاقیت، و یادگیری مستمر. این مؤلفه‌ها از تحلیل مضمون مصاحبه‌ها استخراج شدند و ماهیت چندبعدی و پویا بودن اثربخشی سازمانی تحت مدیریت جهادی را بازتاب دادند. تحلیل‌های کمّی ساختار عاملی مدل را با شاخص‌های برازش مطلوب تأیید کردند همة بارهای عاملی بیش از 5/0 و از نظر آماری معنادار بودند (p<0.001) که بیانگر پایایی بالا و روایی همگرا بود. نتایج نشان می‌دهد مدیران مدارس ابتدایی در استان اردبیل در مؤلفه‌های یادشده در سطح مطلوبی قرار دارند که نشان‌دهندة کاربردپذیری و تناسب مدل در زمینة آموزشی محلی است. چهارچوب تلفیقی ارائه‌شده از پشتیبانی نظری و تجربی قوی برخوردار بوده و با پژوهش‌های پیشین دربارة نقش رهبری الهام‌بخش، تعهد اخلاقی و نوآوری در ارتقای اثربخشی مدارس همسو است. بحث و نتیجه‎‌‌گیری: این پژوهش مدلی نظری‌مبنـا و تجربی‌اعتبار یافته از اثربخشی سازمانی بر پایة مدیریت جهادی را برای مدیران مدارس ابتدایی ایران ارائه می‌دهد. هشت مؤلفة کلیدی مدل به‌صورت تعاملی در بهبود مدیریت مدرسه و کیفیت آموزش نقش دارند. یافته‌ها نشان دادند که رهبری جهادی موجب انگیزش درونی و تعهد ارزش‌محور می‌شود، هدایت تحول‌آفرین توانمندسازی کارکنان را تقویت می‌کند، و تعهد دینی و اخلاقی انسجام سازمانی را حفظ می‌نماید. همچنین، مدل بر رضایت ذی‌نفعان، پاسخگویی، نوآوری مستمر، و یادگیری حرفه‌ای مداوم به‌عنوان عوامل حیاتی موفقیت سازمانی تأکید دارد. با توجه به ویژگی‌های روان‌سنجی قوی و همخوانی با ارزش‌های فرهنگی، این مدل چهارچوبی عملی برای سیاست‌گذاری آموزشی و توسعة مهارت‌های مدیریتی به‌منظور ارتقای اثربخشی در مدارس ابتدایی ایران فراهم می‌آورد.

https://rsm.rihu.ac.ir/article_2465_0062b8cfa6a7990d7d993b0b6fb6fbaf.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت 2981-1171 13 27 2026 03 21 Critical Look at the Methodology of “Comprehensive Ijtihād” in NAJMA نگاهی انتقادی به روش‎شناسی اجتهاد جامع در «نجما» 81 116 2507 10.30471/rsm.2026.11241.1493 FA محمدمهدی نادری قمی گروه مدیریت/ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی/ قم/ ایران Journal Article 2025 08 12 Extended Abstract Introduction and Objectives: Various ideas and models have been proposed for applying the ijtihād method (rawish-i ijtihādī) to studies related to Islamic management. One of the most significant of these models is “NAJMA,” which stands for “Comprehensive Map of Islamic Management” (Naqshih-ʾi Jāmiʿ-i Mudīriyyat-i Islāmī). This map is the result of efforts by a group of researchers and experts in Islamic management, developed and presented within one of the subcommittees of the “Council for the Transformation and Advancement of Humanities” (Shawrā-yi Taḥawwul wa Irtiqā-yi ʿUlūm-i Insānī). This council is one of the councils affiliated with the Supreme Council of the Cultural Revolution (Shawrā-yi ʿĀlī-yi Inqilāb-i Farhangī). The importance of NAJMA stems from two factors: 1. Unlike many other ideas and plans presented by individual thinkers, NAJMA is the product of collective work (the Fundamental Working Group of Islamic Management). 2. It was prepared and compiled under the support and high-level management of the highest institution responsible for such affairs, namely the Supreme Council of the Cultural Revolution. The primary goal of NAJMA is to provide a guide and comprehensive map for Islamic management in three areas: education (āmūzish), research (pizhūhish), and implementation (ijrā). Among these three areas, the research domain was prioritized, and efforts were made to design and present a comprehensive map for Islamic management in research. The results of these studies have been published in six editions, with the latest edition dating to 1398 H.sh. (2019-2020), which is also considered the final edition concerning the “research domain of Islamic management.” The purpose of this article is to provide a brief introduction to this perspective and then examine this model with a critical approach. Method: The present study is a documentary research (muṭāliʿāt-i asnādī) written using a descriptive-analytical method. The text under critique is the published work entitled “Comprehensive Map of Islamic Management” (NAJMA). As its compilers have indicated, this text is the result of purely theoretical discussions conducted collectively and in groups. Naturally, based on the methodological foundations of documentary research, critiquing this text required first carefully studying it and extracting the important and fundamental views presented therein. Therefore, considering the critical approach of the research and the space limitations of the article, an effort was first made to provide a summary and selective report of NAJMA, thereby describing what is presented in NAJMA and presenting an image of the entirety of the book. Naturally, in this report and description, certain parts of NAJMA that the author intended were given more attention. Subsequently, based on scientific evidence and documentation, the views and opinions of NAJMA are analyzed and critiqued. Results: In a general and brief assessment, the results of the present study show that the plan—or rather, the model—presented under the title of “Comprehensive Ijtihād Methodology” in NAJMA faces ambiguities and questions that need to be addressed by its proponents. Mentioning all these ambiguities and questions and providing detailed explanations is beyond the scope of an article and requires an independent book. Therefore, the present study attempts to briefly address some of these ambiguities and questions, the most important of which are as follows: 1. The phrase “Methodology of Comprehensive Ijtihād” (rawishshināsī-yi ijtihād-i jāmiʿ) is not precise and correct. Instead, “Method of Comprehensive Ijtihād” (rawish-i ijtihād-i jāmiʿ) or similar expressions should be used. 2. With the definition that NAJMA provides for “Comprehensive Ijtihād,” all scientific efforts in any scientific field—whether in the seminary (ḥawzah) or the university—can (and indeed should) be called ijtihād. This not only contradicts the common practice in scientific communities of the seminary and university but also contributes to scientific confusion (ightishāsh-i ʿilmī). 3. NAJMA introduces “experience” (tajribih) as one of the tools and methods of acquiring knowledge in Comprehensive Ijtihād and believes that it is possible to achieve “definitive achievements” (dastāward-i qaṭʿī) in the field of Islamic management through the empirical method. Moreover, “probabilistic achievements” (dastāwardhā-yi ẓannī) obtained from the empirical method (like its definitive achievements) also have religious and Islamic value. The article explains that these two claims are flawed and debatable. 4. NAJMA also lists “intuition” (shuhūd) as another tool of knowledge in studies related to Islamic management. Regarding this, it is argued: • First, no jurist (faqīh) or mujtahid has theoretically considered intuition as a tool for acquiring knowledge in the path of ijtihād, nor is there a single case in practice where a jurist has relied on intuition to prove their opinion or used the intuitive method. • Second, the realm of conventional sciences, including management, is the realm of acquired knowledge (ʿulūm-i ḥuṣūlī) and has no connection with presential knowledge and intuition (ʿilm-i ḥuḍūrī wa shuhūd). • Third, the definition of intuition that NAJMA provides differs from its common definition in Islamic epistemological discussions and includes things like dreams and visions (khwāb wa ruʾyā). However, it is not accepted in any science—let alone in conventional ijtihād of the seminaries—to prove or disprove something based on dreams and visions. 5. NAJMA has expanded the sources of ijtihād. In its classification, it places the Qurʾān, Sunnah (sunnat), and consensus (ijmāʿ) among “legislative sources” (manābiʿ-i tashrīʿī) and reason (ʿaql) among “creational sources” (manābiʿ-i takwīnī). In addition to accepting the four well-known sources of conventional ijtihād, NAJMA adds the following: • Human beings and human phenomena (insān wa pādīdihʹhā-yi insānī), including the individual, family, group, organization, institution, governing system, society, and history. • Nature and natural phenomena (ṭabīʿat wa pādīdihʹhā-yi ṭabīʿī) • The supraphysical/metaphysical realm (mā warā-yi ṭabīʿat), including the angelic realm (malakūt) of the heavens and the earth and the like. The article explains that it is not clear what NAJMA means by this statement, and in any case, any meaning considered for it is debatable. 6. Another issue raised in NAJMA’s proposed plan for conducting Islamic management studies is the discussion of “collective ijtihād” (ijtihād-i jamʿī). In this regard, it is argued that based on Islamic epistemological foundations, collective ijtihād has numerous problems and is therefore unacceptable. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: برای به‎کارگیری روش اجتهادی در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی تاکنون ایده‎ها و مدل‎های مختلفی ارائه شده است. یکی از مهم‎ترین این مدل‎ها را می‎توان «نجما» دانست. «نجما» مخفف «نقشه جامع مدیریت اسلامی» است. این نقشه حاصل تلاش گروهی از محققان و صاحب‎نظران مدیریت اسلامی است که در یکی از زیرمجموعه‎های «شورای تحول و ارتقای علوم انسانی» تدوین و ارائه شده است. این شورا یکی از شوراهای وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی و از زیرمجموعه‎های آن محسوب می‎شود. اهمیت نجما نیز ناشی از همین دو امر است: یکی اینکه برخلاف بسیاری از ایده‎ها و طرح‎های دیگر، که ازسوی یک اندیشمند خاص ارائه شده است، نجما حاصل یک کار جمعی (کارگروه بنیادین مدیریت اسلامی) است؛ و دیگر آنکه، با حمایت و تحت مدیریت عالی‎ترین نهادی که عهده‎دار امور این‎چنینی است، یعنی شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهیه و تدوین شده است. هدف‎گذاری اولیه «نجما» تهیه راهنما و نقشه جامع مدیریت اسلامی در سه حوزة آموزش، پژوهش و اجراست. از این سه حوزه، ابتدا حوزة پژوهش در دستور کار قرار گرفته و تلاش شده تا نقشه جامع مدیریت اسلامی در حوزة پژوهش طراحی و ارائه شود. حاصل این مطالعات تاکنون در شش ویرایش چاپ و منتشر شده است، و آخرین ویرایش آن مربوط به سال 1398 است، که درواقع، ویرایش نهایی مربوط به «حوزة پژوهش مدیریت اسلامی» نیز محسوب می‎شود. هدف این نوشتار معرفی اجمالی این دیدگاه و به‌دنبال آن، بررسی این مدل با نگاه و رویکردی نقادانه است. روش: پژوهش حاضر از نوع مطالعات اسنادی است که با روش توصیفی - تحلیلی به نگارش درآمده است. آنچه قرار است مورد نقد و بررسی قرار گیرد، متنی مکتوب است که با عنوان «نقشه جامع مدیریت اسلامی» انتشار یافته است. این متن همان‎گونه‌که تدوین‌کنندگان آن اشاره کرده‎اند، حاصل مباحث و گفتگوهای صرفاً نظری است که به‌صورت جمعی و گروهی صورت پذیرفته است. طبعاً براساس مبانی روش‎شناسی مطالعات اسنادی (ر. ک: مبانی روش‎شناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی، 1394، ص62-63) برای نقد و بررسی آن لازم بود این متن ابتدا به دقت مورد مطالعه قرار گیرد و دیدگاه‎های مهم و اساسی مطرح شده در آن استخراج شود. ازاین‌رو، و با در نظر گرفتن این ملاحظه که رویکرد پژوهش، انتقادی است، و همچنین، با توجه به محدویت حجم مقاله، ابتدا تلاش شده گزارشی خلاصه و منتخب از نجما ارائه آورده شود و بدین‌ترتیب، توصیفی از آنچه در نجما آمده صورت پذیرد و تصویری از کلیت آنچه در کتاب آمده ارائه شود. طبیعتاً در این گزارش و توصیف، قسمت‎هایی از نجما بیشتر مد نظر قرار گرفته که نگارنده در نظر داشته است. در ادامه، براساس شواهد و مستندات علمی، دیدگاه‎ها و نظرات نجما تحلیل و نقد شده است. نتایج: در یک ارزیابی کلی و اجمالی، نتایج پژوهش حاضر نشان می‎دهد طرح، یا به تعبیری، مدلی، که با عنوان «روش‎شناسی اجتهاد جامع» در نقشه جامع مدیریت اسلامی (نجما) ارائه شده با ابهامات و سؤالاتی روبه‌رو است که لازم است توسط ارائه‌دهندگان آن مورد توجه قرار گرفته و پاسخ داده شود. ذکر همه این ابهامات و پرسش‎ها و شرح تفصیلی آنها خارج از حجم و حوصله یک مقاله و نیازمند نگارش کتابی مستقل است. ازاین‎رو، در پژوهش حاضر تلاش شد به اختصار به برخی از این ابهامات و سؤالات پرداخته شود که موارد مهم آنها به شرح زیر است: عبارت «روش‎شناسی اجتهاد جامع»، دقیق و درست نیست و به‌جای آن باید «روش اجتهاد جامع» یا تعبیراتی مانند آن استفاده شود. با تعریفی که نجما برای «اجتهاد جامع» ارائه داده است، همه تلاش‎های علمی در هر عرصه علمی، و چه در حوزه و چه در دانشگاه را می‎توان (و بلکه باید) اجتهاد نامید. این امر غیر از آنکه خلاف عرف رایج در مجامع علمی حوزوی و دانشگاهی است، به اغتشاش علمی دامن می‎زند. نجما یکی از ابزارها و روش‎های کسب معرفت در اجتهاد جامع را «تجربه» معرفی کرده و معتقد است با روش تجربی امکان نیل به «دستاورد قطعی» در زمینه مدیریت اسلامی وجود دارد. افزون‌برآن، «دستاوردهای ظنی» حاصل از روش تجربی نیز (همانند دستاوردهای قطعی آن) ارزش دینی و اسلامی دارد. در متن مقاله توضیح داده شد که این دو ادعا مخدوش و قابل‌مناقشه است. نجما «شهود» را نیز یکی دیگر از ابزارهای شناخت در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی برشمرده است. در این مورد گفته شد اولاً، هیچ فقیه و مجتهدی به‌لحاظ نظری تا به حال شهود را از ابزارهای کسب معرفت در مسیر اجتهاد ندانسته و در عمل نیز حتی یک مورد وجود ندارد که فقیهی برای اثبات رأی و نظر خود به شهود تمسک جسته و از روش شهودی استفاده کرده باشد؛ ثانیاً، عرصه علوم رایج و از جمله دانش مدیریت، عرصه علوم حصولی است و ربطی به علم حضوری و شهود ندارد؛ ثالثاً، تعریفی که نجما از شهود ارائه داده، با تعریف رایج آن در مباحث معرفت‎شناسی اسلامی متفاوت است و اموری مانند خواب و رؤیا را نیز شامل می‎شود و حال آنکه، نه فقط در اجتهاد رایج و مصطلح حوزه‎های علمیه، بلکه اساساً در هیچ علمی پذیرفته نیست که براساس خواب و رؤیا و نظایر آن، چیزی را نفی یا اثبات نماییم. نجما منابع اجتهاد را توسعه داده، در تقسیم‎بندی مورد نظر خود، کتاب و سنت و اجماع را در زمره «منابع تشریعی» و عقل را در زمره «منابع تکوینی» شمرده، و ضمن پذیرش منابع چهارگانه معروف در اجتهاد رایج، این موارد را نیز به آنها اضافه کرده است: انسان و پدیده‎های انسانی (شامل فرد، خانواده، گروه، سازمان، نهاد، نظام حاکم، جامعه، و تاریخ)، طبیعت و پدیده‎های طبیعی، و ماورای طبیعت (شامل ملکوت آسمان‎ها و زمین، و مانند آن). در متن مقاله توضیح داده شد که مقصود نجما از این سخن مشخص نیست و در هر صورت، هر معنایی که برای آن در نظر بگیریم، محل مناقشه است. مسئله دیگری که در طرح پیشنهادی نجما برای انجام مطالعات مدیریت اسلامی آمده، بحث «اجتهاد جمعی» است. در این زمینه گفته شد که براساس مبانی معرفت‎شناسی اسلامی، اجتهاد جمعی دارای اشکالات متعدد، و در نتیجه غیرقابل‌پذیرش است.

https://rsm.rihu.ac.ir/article_2507_686bd36aa139cb4499f6d840de05bb05.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت 2981-1171 13 27 2026 03 21 Design and Validation of the Fātemī Management Model: An Expert-Based Approach طراحی و اعتبارسنجی مدل مدیریت فاطمی: رویکردی مبتنی بر دیدگاه خبرگان 117 151 2466 10.30471/rsm.2025.11554.1524 FA نازک نجم عبود الربیعی دانشجوی دکتری تخصصی مدیریت دولتی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران 0000-0000-0000-0001 محمدرضا دلوی اصفهانی دانشیار، گروه علمی مدیریت، واحد دهاقان، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران 0000-0003-1232-374X حامد سعد نور المشرقی سایر، دانشکده مدیریت بازرگانی، دانشگاه البیان، بغداد، عراق 0000-0000-0000-0000 مهرداد صادقی دکترای تخصصی، گروه علمی مدیریت، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران 0000-0002-7712-1463 Journal Article 2025 11 09 Extended Abstract Introduction and Objectives: In the contemporary era, Islamic organizations face numerous challenges in adopting management models, as most prevalent paradigms are derived from Western contexts and often lack the spiritual spirit and ethical values aligned with Islamic culture. This theoretical gap highlights the urgent need to develop conceptual frameworks based on the Sīrah (lifestyle and conduct) of the Ahl al-Bayt (the household of the Prophet, peace be upon them). One of the richest sources for extracting a transcendental management model is the Sīrah and teachings of Lady Fāṭimah al-Zahrāʾ (s.a.) (the beloved daughter of the Prophet of Islam), which has unfortunately been less structurally analyzed in management studies. The primary objective of this research is to design and validate a comprehensive model of “Fatemi Management” (Mudīriyyat-i Fāṭimī — management based on the teachings and conduct of Lady Fāṭimah al-Zahrāʾ). This study seeks to answer: What are the key components of management based on Lady Fāṭimah’s Sīrah, and how can these value-based and theological components be operationalized into a coherent management model for organizations? By integrating theological and managerial perspectives, this study aims to offer a model that focuses on human exaltation and social justice beyond mere profitability, providing an efficient tool for managers in Islamic societies. Methodology: This research is applied in terms of purpose and mixed-method (qualitative-quantitative) with an exploratory approach in nature. Qualitative Phase: Thematic Analysis (Taḥlīl-i Mażmūn) was employed to extract the model’s components. The statistical population for this section consisted of academic and executive experts in Iraq who possessed scientific mastery of Lady Fāṭimah’s (PBUH) Sīrah as well as managerial experience. Using purposive sampling (namūnihgīrī-yi hadafmand), in-depth semi-structured interviews were conducted with 12 experts until theoretical saturation was achieved. The textual data obtained from the interviews were coded and analyzed using MAXQDA software. Quantitative Phase: To validate the extracted model, a researcher-made questionnaire based on the identified components was designed and distributed among a wider statistical population. The validity of the questionnaire was assessed by experts, and its reliability was measured using Cronbach’s alpha coefficient. Subsequently, quantitative data were analyzed using Confirmatory Factor Analysis (CFA) and Structural Equation Modeling (SEM) to verify the final model’s fit and the relationships between variables. Results: The findings from the qualitative data analysis led to the identification and categorization of themes into five main components for the Fatemi Management model: Divine and Monotheistic Leadership (Rahbarī-yi Tawḥīdī wa Ilāhī) As the core of the model, this component emphasizes directing all managerial decisions and actions towards God’s satisfaction (riḍā-yi khudāwand) and the supremacy of divine values (ḥākimiyyat-i arzishhā-yi ilāhī). Justice-Orientation (ʿAdālat-Miḥwarī) This includes the fair distribution of resources, equal opportunities, and non-discriminatory treatment of subordinates, considered one of the most prominent features of the Fāṭimī Sīrah. Ethical Accountability (Masʾūliyyatʹpizīrī-yi Akhlāqī) Meaning the manager’s responsiveness to God, society, and employees, and strict adherence to ethical principles in organizational interactions. Managerial Simplicity (Sādihʹzīstī-yi Mudīriyyatī) Avoiding luxury and extravagance (tajammulgarāyī wa isrāf) at the management level and promoting a culture of contentment (qanāʿat) and productivity within the organization. Education-Orientation (Tarbīyat-Miḥwarī) Viewing employees as human capital in need of spiritual (maʿnawī) and skill growth. The results of the quantitative section also indicated that all five components had high and significant factor loadings, and the proposed model enjoyed a good fit, confirming that these dimensions well explain the concept of Fatemi Management. Discussion and Conclusion: The results of this study suggest that Fatemi Management is a comprehensive managerial paradigm that can serve as a suitable alternative or complement to conventional models in Islamic organizations. Unlike materialist models (mudilhā-yi māddīgarā), this approach proves that organizational success depends on a deep connection between “executive efficiency” (kārāʾī-yi ijrāʾī) and “ideological commitments” (taʿahhudāt-i iʿtiqādī). The presented five-dimensional model offers a theoretical and practical framework for policymakers and managers to redesign: Organizational codes of ethics (manshūrhā-yi akhlāqī-yi sāzmān) Recruitment systems (niẓānhā-yi jazb wa istikhdām) Performance appraisal systems (niẓānhā-yi arzyābī-yi ʿamalkard) Recommendations for managers: Institutionalize components such as justice-orientation and simplicity to enhance organizational trust and provide a platform for the growth of employees’ moral virtues. Recommendations for future research: Measure the impact of implementing this model on variables such as job satisfaction and organizational commitment in different Islamic countries. Main limitation of the study: Access to experts fluent in both management and Islamic studies (mutasalliṭ bar har dū ḥawzih-ʾi mudīriyyat wa maʿārif-i Islāmī), which was mitigated by careful sample selection. Acknowledgement: We succinctly thank all the professors and experts who assisted the authors in conducting this research. Conflict of Interest: The authors declare that there is no conflict of interest regarding this study. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در عصر حاضر، سازمان‌های اسلامی با چالش‌های متعددی در زمینه به‌کارگیری الگوهای مدیریتی مواجه هستند؛ زیرا اکثر مدل‌های رایج مدیریتی برآمده از پارادایم‌های غربی بوده و غالباً فاقد روح معنوی و ارزش‌های اخلاقی متناسب با فرهنگ اسلامی هستند. این خلأ تئوریک باعث شده است تا نیاز به تدوین چهارچوب‌های مفهومی مبتنی بر سیره اهل‌بیت بیش از پیش احساس شود. یکی از غنی‌ترین منابع برای استخراج الگوی مدیریتی متعالی، سیره و آموزه‌های حضرت فاطمه زهرا(س) است که متأسفانه تاکنون کمتر مورد واکاوی ساختارمند قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این شکاف علمی، به‌دنبال طراحی و اعتبارسنجی مدل جامع «مدیریت فاطمی» است. هدف اصلی این پژوهش پاسخ به این پرسش است که مؤلفه‌های کلیدی مدیریت براساس سیره حضرت زهرا(س) کدام‌اند و چگونه می‌توان این مؤلفه‌های ارزشی و اعتقادی را در قالب یک مدل منسجم مدیریتی برای سازمان‌ها عملیاتی کرد؟ این مطالعه تلاش دارد با تلفیق نگاه الهیاتی و مدیریتی، مدلی را ارائه دهد که فراتر از سودآوری صرف، بر تعالی انسان و عدالت اجتماعی تمرکز داشته باشد و ابزاری کارآمد برای مدیران در جوامع اسلامی فراهم آورد. روش‌شناسی: این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، ترکیبی (آمیخته) با رویکرد اکتشافی است که در دو فاز کیفی و کمّی انجام شده است. در فاز کیفی، از روش تحلیل مضمون برای استخراج مؤلفه‌های مدل استفاده شده است. جامعه آماری این بخش شامل خبرگان دانشگاهی و اجرایی در کشور عراق بودند که دارای تسلط علمی بر سیره حضرت زهرا(س) و همچنین تجربه مدیریتی بودند. با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند، با ۱۲ نفر از این خبرگان مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته انجام شد تا زمانی که اشباع نظری حاصل شد. داده‌های متنی حاصل از مصاحبه‌ها با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA کدگذاری و تحلیل شدند. در فاز کمّی، جهت اعتبارسنجی مدل استخراج‌شده، پرسش‌نامه‌ای محقق‌ساخته براساس مؤلفه‌های شناسایی‌شده طراحی و بین جامعه آماری گسترده‌تری توزیع شد. روایی پرسش‌نامه با استفاده از نظرات متخصصان و پایایی آن از طریق ضریب آلفای کرونباخ سنجیده شد. سپس داده‌های کمّی با استفاده از روش‌های آماری تحلیل عاملی تأییدی و مدل‌سازی معادلات ساختاری مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند تا برازش مدل نهایی و روابط بین متغیرها تأیید شود. نتایج و یافته‌ها: یافته‌های حاصل از تحلیل کیفی داده‌ها به شناسایی و دسته‌بندی مضامین در قالب پنج مؤلفه اصلی برای مدل مدیریت فاطمی منجر شد که عبارت‌اند از: ۱. رهبری توحیدی و الهی: این مؤلفه به‌عنوان کانون مرکزی مدل، بر جهت‌دهی تمام تصمیمات و اقدامات مدیریتی به‌سوی رضایت خداوند و حاکمیت ارزش‌های الهی تأکید دارد؛ ۲. عدالت‌محوری: شامل توزیع عادلانه منابع، فرصت‌ها و برخورد بدون تبعیض با زیرمجموعه است که از برجسته‌ترین ویژگی‌های سیره فاطمی محسوب می‌شود؛ ۳. مسئولیت‌پذیری اخلاقی: به معنای پاسخگویی مدیر در برابر خداوند، جامعه و کارکنان و رعایت دقیق اصول اخلاقی در تعاملات سازمانی است؛ ۴. ساده‌زیستی مدیریتی: پرهیز از تجمل‌گرایی و اسراف در سطح مدیریت و ترویج فرهنگ قناعت و بهره‌وری در سازمان؛ ۵. تربیت‌محوری: نگاه به کارکنان به‌عنوان سرمایه‌های انسانی که نیاز به رشد و تعالی معنوی و مهارتی دارند. نتایج بخش کمّی پژوهش نیز نشان می‌دهد که تمامی این پنج مؤلفه دارای بار عاملی بالا و معناداری بوده و مدل پیشنهادی از برازش مناسبی برخوردار است؛ بدین‌معناکه این ابعاد به‌خوبی مفهوم مدیریت فاطمی را تبیین می‌کنند. بحث و نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت فاطمی یک پارادایم مدیریتی جامع است که می‌تواند جایگزین یا مکمل مناسبی برای مدل‌های مرسوم در سازمان‌های اسلامی باشد. برخلاف مدل‌های مادی‌گرا، این رویکرد اثبات می‌کند که موفقیت سازمانی در گرو پیوند عمیق میان «کارایی اجرایی» و «تعهدات اعتقادی» است. مدل پنج‌بعدی ارائه‌شده، چهارچوبی نظری و کاربردی را در اختیار سیاست‌گذاران و مدیران قرار می‌دهد تا براساس آن، منشورهای اخلاقی سازمان، سیستم‌های جذب و استخدام و نظام‌های ارزیابی عملکرد را بازطراحی کنند. به مدیران پیشنهاد می‌شود با نهادینه‌سازی مؤلفه‌هایی همچون عدالت‌محوری و ساده‌زیستی، اعتماد سازمانی را افزایش داده و بستری برای رشد فضایل اخلاقی کارکنان فراهم آورند. همچنین، پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آتی، تأثیر پیاده‌سازی این مدل بر متغیرهایی همچون رضایت شغلی و تعهد سازمانی در کشورهای مختلف اسلامی مورد سنجش قرار گیرد. محدودیت اصلی این پژوهش دسترسی به خبرگان مسلط به هر دو حوزه مدیریت و معارف اسلامی بود که با دقت نظر در انتخاب نمونه‌ها تلاش شد تا حد زیادی مرتفع شود. تقدیر و تشکر: از همه استادان و صاحب‌نظرانی که نگارندگان را در انجام این پژوهش یاری نمودند، صمیمانه سپاسگزاریم. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‌کنند که هیچ‌گونه تعارض منافعی در انجام این پژوهش وجود ندارد.

https://rsm.rihu.ac.ir/article_2466_93757a03a4f2871f66e65cf22a44b677.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت 2981-1171 13 27 2026 03 21 Identifying and Analyzing the Key Drivers Influencing the Future of Waqf (Endowment) in Iran up to the Horizon of 1414 (2035) شناسایی و تحلیل پیشران‏های مؤثر بر آینده وقف در ایران در افق 1414 153 188 2476 10.30471/rsm.2026.10869.1452 FA سید حسن هاشمی دانشجوی دکتری سیاست‌گذاری فرهنگی دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران 0009-0000-9834-4060 احمد کوهی استادیار، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0001-6412-848X Journal Article 2025 04 02 Extended Abstract Introduction and Objectives: Waqf (endowment), as a prominent social and economic institution in Islamic societies, has always played a significant role in cultural, economic, and social development. This ancient tradition, aimed at serving society and seeking closeness to God (qurb ilā Llāh), has long been the focus of scholars, rulers, and the general public. Despite historical ups and downs, waqf has never been eliminated from the social arena and has remained a stable and effective institution. However, in the contemporary era, this institution faces extensive challenges and transformations. Rapid technological changes, socio-economic and cultural developments, as well as shifts in public attitudes towards waqf, have made the necessity for review and efficient, forward-looking management of this institution more evident than ever. In this regard, obtaining a clear picture of the probable futures of waqf and identifying the key factors influencing it are of high strategic importance. This research has been conducted with the aim of delineating the future of waqf in Iran, focusing on identifying and analyzing the key drivers (pišrānhā) of change in this field. Awareness of these drivers helps managers and policymakers to face future developments with clearer vision and more informed decisions, and to formulate effective policies for managing and developing this authentic institution. Research Methodology: This research is “exploratory-analytical” in nature and “applied” in purpose, conducted within the framework of the futures studies approach and utilizing the methods of “trend analysis” (rawandpizhūhī) and “thematic analysis” (taḥlīl-i mażmūn). The required data were collected through two main paths: Library and documentary studies: An in-depth review of credible scientific sources, articles, books, reports, and documents related to waqf and futures studies. Semi-structured interviews: Conducted with 12 experts and specialists in the fields of waqf and futures studies, selected through snowball sampling (namūnihgīrī bih ravish-i gulūlah-ʾi barfī) and continued until theoretical saturation was achieved. The expert panel consisted of: university professors (30%), senior and middle managers of the Endowment Organization (Sāzmān-i Awqāf) and trustees of endowments (mutawalliyān-i mowqūfāt) (40%), and prominent activists and benefactors in the field of waqf (30%). For analyzing the collected qualitative data, the thematic analysis method was used in three systematic stages: Open coding: Data were reviewed line by line and initial codes were extracted. Axial coding: Similar codes were organized and categorized into main and sub-themes. Selective coding: By focusing on the nature of the factors, their sphere of influence, and their probable consequences, similar themes converged into broader categories and the final drivers were extracted. Research Results: Qualitative analysis of data based on trend analysis and thematic analysis led to the identification of 27 influential factors and ultimately the extraction of 6 key drivers shaping the future of the waqf institution in Iran up to the horizon of 1414 (2035). These drivers, as the main propelling forces, delineate the picture of future developments: Innovation and Attractiveness in Future Endowments (Nūāwarī wa jazābiyyat dar awqāf-i āyandih) This driver indicates the necessity of transformation in the forms and functions of waqf. Future endowments will move beyond the traditional form (real estate) towards: Digital waqf (waqf-i dījītāl) Family waqf (waqf-i khānvādagī) Endowment banks (bānk-i waqfī) Endowment of intangible assets (waqf-i dārāyīhā-yi nāmaḥsūs), such as intellectual property rights and brands The specialization of endowments in the form of issue-oriented projects (ṭarḥhā-yi masʾalih-miḥwar — focusing on education, health, or the environment) and the competitive nature of attracting donors through presenting attractive plans are consequences of this transformation. Managerial and Cultural Orientations (Jahatgīrīhā-yi mudīriyyatī wa farhangī) Waqf as a cultural-social phenomenon is influenced by the will of macro-management. Strengthening the advisory and guiding role of the Endowment Organization and developing new incentive tools (beyond tax exemptions) for orienting future endowments is emphasized. Furthermore, the view of waqf as a tool for the redistribution of wealth (tawzīʿ-i mujaddad-i s̱arvat) and the realization of economic justice, albeit within the framework of the concept of charity (iḥsān), will be strengthened. Diversity in Donors’ Intentions and Motivations (Tanawwuʿ dar niyyāt wa angīzishhā-yi wāqifān) Influenced by the phenomenon of modern individualism (fardgarāyī-yi mudirn) and the evolution in forms of religiosity, we will witness the diversification of motivations for waqf. In addition to traditional devotional intentions (niyyāt-i ʿibādī-yi sunnatī), humanitarian, environmental, artistic motivations, as well as psychological goals (gaining peace of mind) and social goals (gaining prestige) will emerge more prominently. This entails both the opportunity to expand the range of donors and the threat of the commercialization (tablīghātī shudan) of waqf. Trend Towards Developmental and Facilitative Management (Garāyish bih mudīriyyat-i tawsiʿihʾī va tasʾhīlgar) Waqf management is transitioning from mere preservation-oriented approaches (ḥifẓ-miḥwarī) towards development-oriented and facilitative management. This transformation is accompanied by: Jurisprudential-legal revisions (tajdīdnaẓarhā-yi fiqhī-ḥuqūqī) to accept cash and stock waqf The development of new models such as micro-endowment funds (sandūqhā-yi waqfī-yi khurd) The utilization of scientific theories and stakeholder participation The main challenge is maintaining a balance between economic returns and the devotional nature of waqf, and preventing the weakening of devotional endowments (mowqūfāt-i ʿibādī). Two-Way Interaction Between Waqf and Technology (Taʿāmul-i dūsūyih-ʾi waqf wa fannāwarī) A strategic and two-way cooperation is forming between the waqf institution and new technologies. Digital technologies and artificial intelligence will act both as: Tools for efficient management, promotion of waqf culture, and increased transparency A new field for waqf investments in knowledge-based companies (shirkathā-yi dānishbunyān) and innovative projects (entrepreneurial waqf — kārāfarīnī-yi waqfī) Development of Participatory Governance in Waqf (Tawsiʿih-ʾi ḥukmrānī-yi mushārakātī dar waqf) The popular nature of waqf strengthens the transition towards participatory governance. In this model: The Endowment Organization (Sāzmān-i Awqāf) transforms from direct executor to a regulatory, supervisory, and coordinating role. Popular charitable institutions and specialized bodies act as the main executors in the field. Increased transparency, the formulation of standards, and the development of social oversight (naẓārathā-yi ijtimāʿī) will be key pillars of this transformation. Discussion and Conclusion: The findings of this research clarify that the desirable and sustainable future of the waqf institution depends on creating a dynamic and intelligent balance (taʿādul-i pūyā wa hūshmandānih) between three interconnected principles: Preserving the religious authenticity and devotional nature of waqf (ṣiyānat az aṣālat-i sharʿī wa māhiyyat-i ʿibādī-yi waqf) Responsibly and creatively accepting new forms and mechanisms compatible with contemporary conditions (pazīrish-i masʾūlānah wa khallāqānah-ʾi ashkāl wa sāzūkārhā-yi nawīn mutābiq bā sharāyiṭ-i zamānih) Effectively and flexibly responding to the complex and changing needs of society (pāsukhgūʾī-yi muʾaththir wa munʿaṭif bih niyāzhā-yi pīchīdih wa mutaghayyir-i jāmiʿih) These three principles provide an evaluative framework for analyzing the consequences of each of the six drivers and formulating appropriate strategies. Realizing this vision requires structural actions and transformations. On one hand, reviewing and updating jurisprudential, legal, and financial frameworks to accept innovations (such as the endowment of digital assets) and ensuring the legal security of donors and trustees is essential. On the other hand, redefining the role and function of the Endowment Organization from an executing institution to a guiding, regulatory, and facilitative institution within a participatory ecosystem requires changes in structure, processes, and managerial attitudes. This transition necessitates: Strengthening a forward-looking discourse (taqwiyat-i guftumān-i āyandihnigār) Investing in training specialized human resources familiar with technology and modern management Establishing transparent informational and accountability systems (sāzmānhā-yi shaffāf-i iṭṭilāʿātī wa pāsukhgūʾī) as unavoidable prerequisites Finally, by presenting a systematic map of key drivers, this research provides a conceptual and operational framework for strategic dialogues, future scenario-building, and the formulation of informed policies for decision-makers and policymakers in the field of waqf. The future of waqf is a “buildable” future (āyandihʾī «sākhtihshudanī»), and building it depends on collective wisdom, foresight, and a resolve that this research has sought to strengthen its intellectual foundations. Main limitation of the research: The weakness of the forward-looking discourse in this field, which suggests holding regular foresight sessions with experts as the next step. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: وقف به‎عنوان نهادی اجتماعی و اقتصادی برجسته در جوامع اسلامی، همواره نقشی بسزا در توسعه فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی ایفا کرده است. این سنت دیرینه با هدف خدمت به جامعه و تقرب به خداوند، از دیرباز مورد توجه علما، حکام و عموم مردم قرار داشته است. باوجود فراز و نشیب‎های تاریخی، وقف هیچ‎گاه از صحنه اجتماع حذف نشده و به‎عنوان یک نهاد پایدار و مؤثر باقی مانده است. اما در عصر حاضر، این نهاد با چالش‎ها و تحولات گسترده‎ای مواجه شده است. تغییرات سریع در فناوری، تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، و نیز دگرگونی در نگرش‎های مردم نسبت به وقف، ضرورت بازنگری و مدیریت کارآمد و آینده‎نگر این نهاد را بیش از پیش آشکار می‎کند. در این راستا، دستیابی به تصویری روشن از آینده‎های محتمل وقف و شناسایی عوامل کلیدی تأثیرگذار بر آن، از اهمیت راهبردی والایی برخوردار است. این پژوهش با هدف ترسیم آینده وقف در ایران و با تمرکز بر شناسایی و تحلیل پیشران‎های کلیدی تغییر در این عرصه انجام شده است. آگاهی از این پیشران‎ها به مدیران و سیاست‎گذاران کمک می‎کند تا با دیدی روشن‎تر و تصمیماتی آگاهانه‎تر، به استقبال تحولات آینده رفته و سیاست‎های کارآمدی را برای مدیریت و توسعه این نهاد اصیل تدوین نمایند. روش‎شناسی پژوهش: این پژوهش از نظر ماهیت «اکتشافی-تحلیلی» و از نظر هدف «کاربردی» است که در چهارچوب رویکرد آینده‎پژوهی و با بهره‎گیری از روش‎های «روندپژوهی» و «تحلیل مضمون» انجام شده است. داده‎های مورد نیاز از دو مسیر اصلی گردآوری شد: نخست، مطالعات کتابخانه‎ای و اسنادی که شامل بررسی عمیق منابع معتبر علمی، مقالات، کتاب‎ها، گزارش‎ها و اسناد مرتبط با وقف و آینده‎پژوهی بود. دوم، انجام مصاحبه‎های نیمه‎ساختاریافته با 12 نفر از خبرگان و صاحب‎نظران حوزه وقف و آینده‎پژوهی که به روش گلوله برفی انتخاب و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. جامعه خبرگان متشکل از استادان دانشگاهی (30درصد)، مدیران ارشد و میانی سازمان اوقاف و متولیان موقوفات (40درصد) و فعالان و خیرین مطرح حوزه وقف بود. برای تحلیل داده‎های کیفی گردآوری شده از روش تحلیل مضمون در سه مرحله نظام‎مند استفاده شد: در مرحله کدگذاری باز، داده‎ها خط به خط بررسی و کدهای اولیه استخراج شد. در کدگذاری محوری، کدهای مشابه در قالب مضامین اصلی و فرعی سازمان‎دهی و دسته‎بندی شد. نهایتاً در کدگذاری انتخابی، با تمرکز بر ماهیت عوامل، حوزه اثرگذاری و پیامدهای احتمالی آن‎ها، مضامین همسان در دسته‎های کلی‎تر همگرا شده و پیشران‎های نهایی استخراج شدند. نتایج پژوهش: تحلیل کیفی داده‎ها مبتنی بر روندپژوهی و تحلیل مضمون، به شناسایی 27 عامل مؤثر و در نهایت استخراج 6 پیشران کلیدی شکل‎دهنده به آینده نهاد وقف در ایران در افق 1414 منجر شد. این پیشران‎ها به‎عنوان نیروهای محرکة اصلی، تصویر تحولات آتی را ترسیم می‎کنند: نوآوری و جذابیت در وقف‎های آینده: این پیشران نشان‎دهنده ضرورت تحول در قالب‎ها و کارکردهای وقف است. موقوفات آینده از شکل سنتی (املاک) فراتر رفته و به سمت وقف دیجیتال، خانوادگی، بانک وقفی و وقف دارایی‎های نامشهود (مانند حقوق معنوی و برندها) حرکت خواهند کرد. تخصصی‎شدن موقوفات در قالب طرح‎های مسئله‎محور (متمرکز بر آموزش، سلامت یا محیط‎زیست) و رقابتی شدن فضای جذب واقفان از طریق ارائه طرح‎های جذاب، از پیامدهای این تحول است. جهت‎گیری‎های مدیریتی و فرهنگی: وقف به‎عنوان پدیده‎ای فرهنگی-اجتماعی، از اراده مدیریت کلان تأثیر می‎پذیرد. تقویت نقش مشورتی و هدایت‎گر سازمان اوقاف و توسعه ابزارهای تشویقی نوین (فراتر از معافیت‎های مالیاتی) برای جهت‎دهی به موقوفات آینده مورد تأکید است. همچنین، نگاه به وقف به‎عنوان ابزاری برای توزیع مجدد ثروت و تحقق عدالت اقتصادی، هرچند در ذیل مفهوم احسان، تقویت خواهد شد. تنوع در نیات و انگیزه‎های واقفان: تحت‎تأثیر پدیده فردگرایی مدرن و تحول در اشکال دینداری، شاهد تنوع‎بخشی به انگیزه‎های وقف خواهیم بود. افزون‎بر نیات عبادی سنتی، انگیزه‎های بشردوستانه، محیط‎زیستی، هنری و همچنین اهداف روان‎شناختی (کسب آرامش) و اجتماعی (کسب اعتبار) ظهور پررنگ‎تری خواهند داشت. این امر هم فرصت گسترش دامنه واقفان و هم تهدید تبلیغاتی شدن وقف را به همراه دارد. گرایش به مدیریت توسعه‎بخش و تسهیل‎گر: مدیریت وقف در حال گذار از حفظ‎محوری صرف به سمت توسعه‎محوری و تسهیل‎گری است. این تحول با تجدیدنظرهای فقهی-حقوقی (برای پذیرش وقف پول و سهام)، توسعه مدل‎های نوین (مانند صندوق‎های وقفی خرد) و بهره‎گیری از نظریات علمی و مشارکت ذینفعان همراه است. چالش اصلی، حفظ تعادل بین بازده اقتصادی و ماهیت عبادی وقف و جلوگیری از تضعیف موقوفات عبادی است. تعامل دوسویه وقف و فناوری: یک همکاری راهبردی و دو سویه بین نهاد وقف و فناوری‎های نوین در حال شکل‎گیری است. فناوری‎های دیجیتال و هوش مصنوعی هم به‎عنوان ابزاری برای مدیریت کارآمد، ترویج فرهنگ وقف و افزایش شفافیت و هم به‎عنوان عرصه‎ای جدید برای سرمایه‎گذاری‎های وقفی در شرکت‎های دانش‎بنیان و طرح‎های نوآورانه (کارآفرینی وقفی) عمل خواهند کرد. توسعه حکمرانی مشارکتی در وقف: ماهیت مردمی وقف، گذار به سمت حکمرانی مشارکتی را تقویت می‎کند. در این الگو، سازمان اوقاف از تصدی‎گری مستقیم به نقش تنظیم‎گری، نظارتی و هماهنگ‎کننده تحول می‎یابد و مؤسسات خیریه مردمی و نهادهای تخصصی به‎عنوان متولیان اصلی عرصه عمل می‎کنند. افزایش شفافیت، تدوین استانداردها و توسعه نظارت‎های اجتماعی ارکان کلیدی این تحول خواهند بود. بحث و نتیجه‎گیری: یافته‎های این پژوهش تصریح می‎کند که آینده مطلوب و پایدار نهاد وقف، در گرو ایجاد تعادل پویا و هوشمندانه میان سه اصل به هم پیوسته است. صیانت از اصالت شرعی و ماهیت عبادی وقف، پذیرش مسئولانه و خلاقانه اشکال و سازوکارهای نوین منطبق با شرایط زمانه، و پاسخگویی مؤثر و منعطف به نیازهای پیچیده و متغیر جامعه. این سه اصل، چهارچوبی ارزیابی‎کننده برای تحلیل پیامدهای هر یک از شش پیشران و تدوین راهبردهای مناسب فراهم می‎آورند. تحقق این چشم‎انداز، مستلزم اقدامات و تحولات ساختاری است. ازیک‎سو، بازنگری و روزآمدسازی چهارچوب‎های فقهی، حقوقی و مالی برای پذیرش نوآوری‎ها (مانند وقف دارایی‎های دیجیتال) و تضمین امنیت حقوقی واقفان و متولیان ضروری است. ازسوی‎دیگر، بازتعریف نقش و کارکرد سازمان اوقاف از یک نهاد تصدی‎گر به یک نهاد هدایت‎گر، تنظیم‎گر و تسهیل‎گر در یک اکوسیستم مشارکتی، نیازمند تغییر در ساختار، فرایندها و نگرش‎های مدیریتی است. این گذار، تقویت گفتمان آینده‎نگر، سرمایه‎گذاری بر تربیت نیروی انسانی متخصص و آشنا با فناوری و مدیریت نوین، و استقرار نظام‎های شفاف اطلاعاتی و پاسخگویی را به‎عنوان پیش‎نیازهای غیرقابل اجتناب می‎طلبد. در نهایت، این پژوهش با ارائه نقشه‎ای نظام‎مند از پیشران‎های کلیدی، چهارچوب مفهومی و عملیاتی را برای گفت‎وگوهای راهبردی، سناریوسازی آینده و تدوین سیاست‎های آگاهانه در اختیار تصمیم‎گیران و سیاست‎گذاران حوزه وقف قرار می‎دهد. آینده وقف، آینده‎ای «ساخته‎شدنی» است که ساختن آن در گرو خرد جمعی، آینده‎نگری و عزمی است که این پژوهش درصدد تقویت بنیان‎های فکری آن برآمده است. محدودیت اصلی پژوهش، ضعف گفتمان آینده‎نگر در این عرصه بود که برگزاری جلسات منظم آینده‎اندیشی با حضور خبرگان را به‎عنوان گام بعدی پیشنهاد می‎کند.

https://rsm.rihu.ac.ir/article_2476_958077f9de362b2bb82975552d9a5a52.pdf

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت 2981-1171 13 27 2026 03 21 Designing a Conceptual Model of Financial Governance in the Second Step of the Islamic Revolution طراحی الگوی مفهومی حکمرانی مالی در گام دوم انقلاب 189 234 2516 10.30471/rsm.2026.11401.1508 FA پیمان اکبری استادیار گروه مدیریت دولتی، دانشگاه پیام نور، تهران ایران. 0000-0003-4302-1867 اکبر ویسمرادی استادیار گروه مدیریت دولتی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-4369-7413 Journal Article 2025 10 02 Extended Abstract Introduction and Objectives: Financial governance in the Second Step of the Islamic Revolution of Iran has been considered as the main tool for achieving macroeconomic goals. This governance emphasizes transparency, efficiency, and active participation of stakeholders and tries to realize revolutionary ideals by confronting challenges. The financial system of the country, as the central core of the national economy, plays a vital role in realizing revolutionary ideals such as economic justice and independence. Past experiences show that traditional models of financial governance have not been able to adequately respond to current needs. Private banks, in particular, face specific challenges, including dependence on oil revenues, lack of transparency and accountability, and inefficient financial systems. Furthermore, international sanctions and the inability to attract investment add to these problems. Therefore, the aim of the present study is to design a conceptual model of financial governance in the Second Step of the Revolution. Method: The present study has interpretive philosophical foundations and its orientation is developmental. The approach of this study is inductive and qualitative. The type of research is field research, and grounded theory (Corbin & Strauss, 2014) was used. Theoretical sampling was conducted through interviews with 8 people from (middle circles) of all managers of private banks in Kermanshah as participants in the study. The open coding categories were linked to each other by performing axial coding and were refined during selective coding to form a grounded theory. Data were analyzed using MAXQDA software. Evaluation stages included credibility, transferability, dependability, and confirmability. To establish credibility, the researchers dedicated sufficient time to verify the process and used two coders to ensure consistency of perspectives. Transferability was ensured through consultation with three independent experts, and dependability was ensured by accurately recording details. Finally, documentation related to the research stages was carefully maintained. Results: The research findings are presented in the form of a paradigmatic model of the desirable financial governance model as the central category, with the following components: Causal conditions: Socio-economic environment External and economic market drivers Social and behavioral trends Contextual factors: Governance and regulatory structure Historical and infrastructural foundations Policy and legal environment Organizational and cultural context Intervening conditions: Investment and innovation development Digital transformation Technical cooperation Social and customer-oriented impact Interactive strategies: Improving efficiency and effectiveness Consequences: Improvement of market performance Customer-orientation Uncertainties and risk management The results of this model can help improve the performance of financial institutions and enhance public trust, and pave the way for achieving sustainable development goals. In particular, the research emphasizes the role of investment and digital innovation in improving financial governance. Discussion and Conclusions: The findings of this research, using the paradigmatic model of financial governance in the Second Step of the Revolution, help clarify the key dimensions and central categories related to financial governance: causal conditions (socio-economic environment, external and economic market drivers, social and behavioral trends), contextual factors (governance and regulatory structure, historical and infrastructural foundations, policy and legal environment, organizational and cultural context), intervening conditions (investment and innovation development, digital transformation, technical cooperation, social and customer-oriented impact), interactive strategies (improving efficiency and effectiveness), and consequences (improvement of market performance, customer-orientation, uncertainties and risk management). The presented model can serve as a guide for strategic planning of Kermanshah bank managers who can benefit from its advantages. The potential for improving financial governance can lead to securing financial resources and sustainable economic development. To improve future research, it is suggested that quantitative methods be used and the scope of research be expanded to increase the generalizability of the results. This will provide a better understanding of the challenges and opportunities in financial governance and areas for its improvement, ultimately contributing to the achievement of the overall goals of the financial and economic system. Acknowledgement: We deem it necessary to thank and appreciate the friends who helped us in writing this article. Conflict of Interests: There is no conflict of interest between the authors in this article. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: حکمرانی مالی در گام دوم انقلاب اسلامی ایران به‌عنوان ابزار اصلی برای تحقق اهداف کلان اقتصادی مدنظر قرار گرفته است. این حکمرانی بر شفافیت، کارایی و مشارکت فعال ذینفعان تأکید دارد و می‌کوشد تا با مقابله با چالش‌ها، آرمان‌های انقلابی را محقق کند. بنابراین، هدف پژوهش حاضر طراحی الگوی حکمرانی مالی در گام دوم انقلاب است. پژوهش حاضر مبانی فلسفی تفسیری داشته و جهت‎گیری آن توسعه‎ای است. رویکرد این پژوهش استقرایی و کیفی است. نوع پژوهش میدانی است و از نظریه داده‌بنیاد استفاده خواهد شد. نمونه‎گیری نظری از طریق مصاحبه با 8 نفر از (حلقه‎های میانی) مدیران بانک‎های خصوصی کرمانشاه به‌عنوان مشارکت‎کنندگان در پژوهش انجام شد. طبقات کدگذاری باز با انجام کدگذاری محوری به یکدیگر پیوند داده شدند و برای شکل دادن تئوری داده، در طی کدگذاری انتخابی پالایش شدند. یافته‎های پژوهش در قالب مدل پارادایمی مدل الگوی حکمرانی مالی مطلوب به‌عنوان مقوله محوری، شرایط علّی (محیط اجتماعی-اقتصادی، محرک‌های بازار خارجی و اقتصادی، روندهای اجتماعی و رفتاری)، عوامل زمینه‏ای (ساختار حاکمیتی و نظارتی، مبانی تاریخی و زیرساختی، سیاست و محیط قانونی، زمینه سازمانی و فرهنگی)، شرایط مداخله‌گر (سرمایه گذاری و توسعه نوآوری، تحول دیجیتال، همکاری فنی، تأثیر اجتماعی و مشتری‌محور)، راهبردهای تعاملی (ارتقای کارایی و اثربخشی) و پیامدها (بهبود عملکرد بازار، مشتری محور، عدم قطعیت‌ها و مدیریت ریسک) طراحی‌ شده است. مدل ارائه شده می‌تواند راهنمایی برای برنامه‎ریزی راهبردی مدیران بانک‎های کرمانشاه باشد که بتوانند از مزایای آن بهره‎مند شوند. انقلاب اسلامی ایران با چالش‌های متعددی در حوزه‌های اقتصادی و مالی روبه‌رو بوده است که نیاز به بازتعریف ساختارهای حاکمیتی را در گام دوم انقلاب ضروری می‌کند. نظام مالی کشور به‌عنوان هسته مرکزی اقتصاد ملی، نقش حیاتی در تحقق اهداف انقلابی نظیر عدالت اقتصادی و استقلال ایفا می‌کند. تجربیات گذشته نشان می‌دهد مدل‌های سنتی حکمرانی مالی نتوانسته‌اند به‌خوبی پاسخگوی نیازهای کنونی باشند. بانک‌های خصوصی به‌ویژه با چالش‌های خاصی مواجه هستند، از جمله وابستگی به درآمدهای نفتی، ضعف در شفافیت و پاسخگویی، و کارایی نامطلوب سیستم مالی. همچنین، تحریم‌های بین‌المللی و ناتوانی در جذب سرمایه‌گذاری نیز بر این مشکلات می‌افزایند. با توجه به این چالش‌ها، طراحی الگوی مفهومی حکمرانی مالی در بانک‌های خصوصی یک ضرورت راهبردی برای تحقق آرمان‌های انقلابی است. این الگو باید به‌گونه‌ای باشد که شفافیت، پاسخگویی، و کارایی را افزایش دهد و هم‌زمان به تضمین ثبات مالی و ترویج مشارکت فعال ذینفعان کمک کند. بنابراین، حکمرانی مالی به‌عنوان ابزاری کلیدی می‌تواند به تحقق اهداف بلندمدت انقلاب اسلامی و ایجاد جامعه‌ای عادلانه و پایدار یاری رساند. در نهایت، ضروری است که ادبیات حکمرانی خوب و حکمرانی اقتصادی با بستر خاص انقلاب اسلامی تطبیق و بومی‌سازی شود. روش‌: هدف این پژوهش طراحی الگوی حکمرانی مالی در گام دوم انقلاب است و دارای مبانی فلسفی تفسیری و جهت‌گیری توسعه‌ای می‌باشد. پژوهش به‌صورت میدانی و به روش کیفی استقرایی انجام شده و از استراتژی نظریه داده‌بنیاد Corbin و(Strauss (2014 بهره می‌برد. بررسی پیشینه و انجام مصاحبه‌ها نشان‌دهنده ضعف‌هایی در برخی مدل‌های حکمرانی مالی موجود است. این پژوهش با استفاده از نظریه داده‌بنیاد به تحلیل جوانب مختلف و شرایط سازمان‌های فعلی پرداخته و به تبیین چرایی و چگونگی حکمرانی مالی کمک می‌کند. جامعه آماری شامل مدیران بانک‌های خصوصی کرمانشاه با حداقل پنج سال سابقه مدیریتی است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و کدگذاری باز، محوری و گزینشی با نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شدند. مراحل ارزیابی شامل اعتبار، انتقال‌پذیری، اطمینان‌پذیری و تأییدپذیری است. با تأسیس اعتبار، پژوهشگران زمان کافی را برای تأیید فرایند اختصاص دادند و از دو کدگذار برای همسانی دیدگاه‌ها استفاده کردند. انتقال‌پذیری با مشاوره از سه متخصص مستقل و اطمینان‌پذیری با ثبت دقیق جزئیات تأمین شد. در انتها، مستندات مربوط به مراحل پژوهش به دقت نگهداری شد. نتایج این پژوهش می‌تواند به بهبود فرایندهای حکمرانی مالی و ارتقاء خدمات در سازمان‌ها کمک و زمینه‌های لازم برای طراحی الگوی مؤثر حکمرانی مالی را فراهم کند. نتایج: در این پژوهش، با استفاده از مدل پارادایمی حکمرانی مالی در گام دوم انقلاب، ابعاد کلیدی مربوط به حکمرانی مالی شناسایی و بررسی شدند. پس از تحلیل داده‌ها، شش مؤلفه اصلی شامل عوامل علّی، زمینه‌ها، شرایط مداخله‌گر، راهبردها، پیامدها و پدیده محوری مشخص شد. این مؤلفه‌ها با هدف ارتقای شفافیت، مسئولیت‌پذیری و رشد پایدار اقتصادی به‌طور متقابل بر هم تأثیر می‌گذارند. همچنین، بررسی‌ها نشان داد که مدیران و تصمیم‌گیرندگان می‌توانند با بهره‌گیری از این مدل، استراتژی‌های مؤثری برای بهبود وضعیت مالی و ارتقای خدمات طراحی کنند. جداول مختلفی شامل نمونه‌هایی از این مؤلفه‌ها ارائه شده است. این پژوهش به‌ویژه بر نقش سرمایه‌گذاری و نوآوری دیجیتال در بهبود حکمرانی مالی تأکید دارد و می‌تواند به‌عنوان راهنما برای بهبود فرایندهای مالی و اقتصادی در محیط‌های مشابه استفاده شود. نتایج حاصل از این مدل می‌توانند به بهبود عملکرد نهادهای مالی و ارتقای اعتماد عمومی کمک و زمینه‌ساز دستیابی به اهداف توسعه پایدار شوند. بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش با مدل پارادایمی حکمرانی مالی در گام دوم انقلاب، به روشن شدن ابعاد کلیدی و مقوله‌های محوری مربوط به حکمرانی مالی کمک می‌کند. این مدل شامل شرایط علّی است که محیط اجتماعی-اقتصادی و محرک‌های بازار خارجی را دربرمی‌گیرد. این عوامل به تقویت اعتماد عمومی و کاهش فساد کمک می‌کنند. زمینه‌های ساختاری و فرهنگی نظیر سیاست‌های مالی و محیط قانونی، در شکل‌گیری رفتارهای مالی تأثیرگذارند. همچنین، شرایط مداخله‌گر از جمله سرمایه‌گذاری، تحول دیجیتال و توجه به مشتری به بهبود کارایی نظام مالی کمک می‌کنند. این پژوهش شش مؤلفه کلیدی را معرفی می‌کند که به‌طور متقابل بر هم تأثیر می‌گذارند: عوامل علّی، زمینه‌ها، شرایط مداخله‌گر، راهبردهای مشارکتی، پیامدها و پدیده محوری حکمرانی مالی مؤثر. این مؤلفه‌ها به ارتقای شفافیت، مسئولیت‌پذیری و رشد پایدار اقتصادی منجر می‌شوند. همچنین، شایسته است مدیران و تصمیم‌گیرندگان با بهره‌گیری از این مدل، استراتژی‌های مؤثری برای بهبود وضعیت مالی و ارتقای خدمات پیش ببرند. پتانسیل بهبود حکمرانی مالی می‌تواند به تأمین منابع مالی و توسعه پایدار اقتصادی منجر شود. به‌منظور بهبود پژوهش‌های آینده، پیشنهاد می‌شود از روش‌های کمّی در تحقیق استفاده شود و دامنه پژوهش گسترش یابد تا نتایج به‌دست‌آمده قابلیت تعمیم‌پذیری بیشتری داشته باشند. بدین‌ترتیب، شناخت بهتری از چالش‌ها و فرصت‌های موجود در حکمرانی مالی و زمینه‌های بهبود آن به‌دست خواهد آمد که در نهایت به تحقق اهداف کلی نظام مالی و اقتصادی کمک می‌کند. تقدیر و تشکر: بر خود لازم می‎دانیم از دوستانی که ما را در نوشتن این مقاله یاری نمودند، تشکر و قدردانی نماییم. تعارض منافع: در این مقاله بین نویسندگان تعارض منافعی وجود ندارد.

https://rsm.rihu.ac.ir/article_2516_e47c604832e95c05c26d6806a2239e17.pdf