پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت 2981-1171 13 27 2026 03 21 Critical Look at the Methodology of “Comprehensive Ijtihād” in NAJMA نگاهی انتقادی به روش‎شناسی اجتهاد جامع در «نجما» 81 116 2507 10.30471/rsm.2026.11241.1493 FA محمدمهدی نادری قمی گروه مدیریت/ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی/ قم/ ایران Journal Article 2025 08 12 Extended Abstract Introduction and Objectives: Various ideas and models have been proposed for applying the ijtihād method (rawish-i ijtihādī) to studies related to Islamic management. One of the most significant of these models is “NAJMA,” which stands for “Comprehensive Map of Islamic Management” (Naqshih-ʾi Jāmiʿ-i Mudīriyyat-i Islāmī). This map is the result of efforts by a group of researchers and experts in Islamic management, developed and presented within one of the subcommittees of the “Council for the Transformation and Advancement of Humanities” (Shawrā-yi Taḥawwul wa Irtiqā-yi ʿUlūm-i Insānī). This council is one of the councils affiliated with the Supreme Council of the Cultural Revolution (Shawrā-yi ʿĀlī-yi Inqilāb-i Farhangī). The importance of NAJMA stems from two factors: 1. Unlike many other ideas and plans presented by individual thinkers, NAJMA is the product of collective work (the Fundamental Working Group of Islamic Management). 2. It was prepared and compiled under the support and high-level management of the highest institution responsible for such affairs, namely the Supreme Council of the Cultural Revolution. The primary goal of NAJMA is to provide a guide and comprehensive map for Islamic management in three areas: education (āmūzish), research (pizhūhish), and implementation (ijrā). Among these three areas, the research domain was prioritized, and efforts were made to design and present a comprehensive map for Islamic management in research. The results of these studies have been published in six editions, with the latest edition dating to 1398 H.sh. (2019-2020), which is also considered the final edition concerning the “research domain of Islamic management.” The purpose of this article is to provide a brief introduction to this perspective and then examine this model with a critical approach. Method: The present study is a documentary research (muṭāliʿāt-i asnādī) written using a descriptive-analytical method. The text under critique is the published work entitled “Comprehensive Map of Islamic Management” (NAJMA). As its compilers have indicated, this text is the result of purely theoretical discussions conducted collectively and in groups. Naturally, based on the methodological foundations of documentary research, critiquing this text required first carefully studying it and extracting the important and fundamental views presented therein. Therefore, considering the critical approach of the research and the space limitations of the article, an effort was first made to provide a summary and selective report of NAJMA, thereby describing what is presented in NAJMA and presenting an image of the entirety of the book. Naturally, in this report and description, certain parts of NAJMA that the author intended were given more attention. Subsequently, based on scientific evidence and documentation, the views and opinions of NAJMA are analyzed and critiqued. Results: In a general and brief assessment, the results of the present study show that the plan—or rather, the model—presented under the title of “Comprehensive Ijtihād Methodology” in NAJMA faces ambiguities and questions that need to be addressed by its proponents. Mentioning all these ambiguities and questions and providing detailed explanations is beyond the scope of an article and requires an independent book. Therefore, the present study attempts to briefly address some of these ambiguities and questions, the most important of which are as follows: 1. The phrase “Methodology of Comprehensive Ijtihād” (rawishshināsī-yi ijtihād-i jāmiʿ) is not precise and correct. Instead, “Method of Comprehensive Ijtihād” (rawish-i ijtihād-i jāmiʿ) or similar expressions should be used. 2. With the definition that NAJMA provides for “Comprehensive Ijtihād,” all scientific efforts in any scientific field—whether in the seminary (ḥawzah) or the university—can (and indeed should) be called ijtihād. This not only contradicts the common practice in scientific communities of the seminary and university but also contributes to scientific confusion (ightishāsh-i ʿilmī). 3. NAJMA introduces “experience” (tajribih) as one of the tools and methods of acquiring knowledge in Comprehensive Ijtihād and believes that it is possible to achieve “definitive achievements” (dastāward-i qaṭʿī) in the field of Islamic management through the empirical method. Moreover, “probabilistic achievements” (dastāwardhā-yi ẓannī) obtained from the empirical method (like its definitive achievements) also have religious and Islamic value. The article explains that these two claims are flawed and debatable. 4. NAJMA also lists “intuition” (shuhūd) as another tool of knowledge in studies related to Islamic management. Regarding this, it is argued: • First, no jurist (faqīh) or mujtahid has theoretically considered intuition as a tool for acquiring knowledge in the path of ijtihād, nor is there a single case in practice where a jurist has relied on intuition to prove their opinion or used the intuitive method. • Second, the realm of conventional sciences, including management, is the realm of acquired knowledge (ʿulūm-i ḥuṣūlī) and has no connection with presential knowledge and intuition (ʿilm-i ḥuḍūrī wa shuhūd). • Third, the definition of intuition that NAJMA provides differs from its common definition in Islamic epistemological discussions and includes things like dreams and visions (khwāb wa ruʾyā). However, it is not accepted in any science—let alone in conventional ijtihād of the seminaries—to prove or disprove something based on dreams and visions. 5. NAJMA has expanded the sources of ijtihād. In its classification, it places the Qurʾān, Sunnah (sunnat), and consensus (ijmāʿ) among “legislative sources” (manābiʿ-i tashrīʿī) and reason (ʿaql) among “creational sources” (manābiʿ-i takwīnī). In addition to accepting the four well-known sources of conventional ijtihād, NAJMA adds the following: • Human beings and human phenomena (insān wa pādīdihʹhā-yi insānī), including the individual, family, group, organization, institution, governing system, society, and history. • Nature and natural phenomena (ṭabīʿat wa pādīdihʹhā-yi ṭabīʿī) • The supraphysical/metaphysical realm (mā warā-yi ṭabīʿat), including the angelic realm (malakūt) of the heavens and the earth and the like. The article explains that it is not clear what NAJMA means by this statement, and in any case, any meaning considered for it is debatable. 6. Another issue raised in NAJMA’s proposed plan for conducting Islamic management studies is the discussion of “collective ijtihād” (ijtihād-i jamʿī). In this regard, it is argued that based on Islamic epistemological foundations, collective ijtihād has numerous problems and is therefore unacceptable. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: برای به‎کارگیری روش اجتهادی در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی تاکنون ایده‎ها و مدل‎های مختلفی ارائه شده است. یکی از مهم‎ترین این مدل‎ها را می‎توان «نجما» دانست. «نجما» مخفف «نقشه جامع مدیریت اسلامی» است. این نقشه حاصل تلاش گروهی از محققان و صاحب‎نظران مدیریت اسلامی است که در یکی از زیرمجموعه‎های «شورای تحول و ارتقای علوم انسانی» تدوین و ارائه شده است. این شورا یکی از شوراهای وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی و از زیرمجموعه‎های آن محسوب می‎شود. اهمیت نجما نیز ناشی از همین دو امر است: یکی اینکه برخلاف بسیاری از ایده‎ها و طرح‎های دیگر، که ازسوی یک اندیشمند خاص ارائه شده است، نجما حاصل یک کار جمعی (کارگروه بنیادین مدیریت اسلامی) است؛ و دیگر آنکه، با حمایت و تحت مدیریت عالی‎ترین نهادی که عهده‎دار امور این‎چنینی است، یعنی شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهیه و تدوین شده است. هدف‎گذاری اولیه «نجما» تهیه راهنما و نقشه جامع مدیریت اسلامی در سه حوزة آموزش، پژوهش و اجراست. از این سه حوزه، ابتدا حوزة پژوهش در دستور کار قرار گرفته و تلاش شده تا نقشه جامع مدیریت اسلامی در حوزة پژوهش طراحی و ارائه شود. حاصل این مطالعات تاکنون در شش ویرایش چاپ و منتشر شده است، و آخرین ویرایش آن مربوط به سال 1398 است، که درواقع، ویرایش نهایی مربوط به «حوزة پژوهش مدیریت اسلامی» نیز محسوب می‎شود. هدف این نوشتار معرفی اجمالی این دیدگاه و به‌دنبال آن، بررسی این مدل با نگاه و رویکردی نقادانه است. روش: پژوهش حاضر از نوع مطالعات اسنادی است که با روش توصیفی - تحلیلی به نگارش درآمده است. آنچه قرار است مورد نقد و بررسی قرار گیرد، متنی مکتوب است که با عنوان «نقشه جامع مدیریت اسلامی» انتشار یافته است. این متن همان‎گونه‌که تدوین‌کنندگان آن اشاره کرده‎اند، حاصل مباحث و گفتگوهای صرفاً نظری است که به‌صورت جمعی و گروهی صورت پذیرفته است. طبعاً براساس مبانی روش‎شناسی مطالعات اسنادی (ر. ک: مبانی روش‎شناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی، 1394، ص62-63) برای نقد و بررسی آن لازم بود این متن ابتدا به دقت مورد مطالعه قرار گیرد و دیدگاه‎های مهم و اساسی مطرح شده در آن استخراج شود. ازاین‌رو، و با در نظر گرفتن این ملاحظه که رویکرد پژوهش، انتقادی است، و همچنین، با توجه به محدویت حجم مقاله، ابتدا تلاش شده گزارشی خلاصه و منتخب از نجما ارائه آورده شود و بدین‌ترتیب، توصیفی از آنچه در نجما آمده صورت پذیرد و تصویری از کلیت آنچه در کتاب آمده ارائه شود. طبیعتاً در این گزارش و توصیف، قسمت‎هایی از نجما بیشتر مد نظر قرار گرفته که نگارنده در نظر داشته است. در ادامه، براساس شواهد و مستندات علمی، دیدگاه‎ها و نظرات نجما تحلیل و نقد شده است. نتایج: در یک ارزیابی کلی و اجمالی، نتایج پژوهش حاضر نشان می‎دهد طرح، یا به تعبیری، مدلی، که با عنوان «روش‎شناسی اجتهاد جامع» در نقشه جامع مدیریت اسلامی (نجما) ارائه شده با ابهامات و سؤالاتی روبه‌رو است که لازم است توسط ارائه‌دهندگان آن مورد توجه قرار گرفته و پاسخ داده شود. ذکر همه این ابهامات و پرسش‎ها و شرح تفصیلی آنها خارج از حجم و حوصله یک مقاله و نیازمند نگارش کتابی مستقل است. ازاین‎رو، در پژوهش حاضر تلاش شد به اختصار به برخی از این ابهامات و سؤالات پرداخته شود که موارد مهم آنها به شرح زیر است: عبارت «روش‎شناسی اجتهاد جامع»، دقیق و درست نیست و به‌جای آن باید «روش اجتهاد جامع» یا تعبیراتی مانند آن استفاده شود. با تعریفی که نجما برای «اجتهاد جامع» ارائه داده است، همه تلاش‎های علمی در هر عرصه علمی، و چه در حوزه و چه در دانشگاه را می‎توان (و بلکه باید) اجتهاد نامید. این امر غیر از آنکه خلاف عرف رایج در مجامع علمی حوزوی و دانشگاهی است، به اغتشاش علمی دامن می‎زند. نجما یکی از ابزارها و روش‎های کسب معرفت در اجتهاد جامع را «تجربه» معرفی کرده و معتقد است با روش تجربی امکان نیل به «دستاورد قطعی» در زمینه مدیریت اسلامی وجود دارد. افزون‌برآن، «دستاوردهای ظنی» حاصل از روش تجربی نیز (همانند دستاوردهای قطعی آن) ارزش دینی و اسلامی دارد. در متن مقاله توضیح داده شد که این دو ادعا مخدوش و قابل‌مناقشه است. نجما «شهود» را نیز یکی دیگر از ابزارهای شناخت در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی برشمرده است. در این مورد گفته شد اولاً، هیچ فقیه و مجتهدی به‌لحاظ نظری تا به حال شهود را از ابزارهای کسب معرفت در مسیر اجتهاد ندانسته و در عمل نیز حتی یک مورد وجود ندارد که فقیهی برای اثبات رأی و نظر خود به شهود تمسک جسته و از روش شهودی استفاده کرده باشد؛ ثانیاً، عرصه علوم رایج و از جمله دانش مدیریت، عرصه علوم حصولی است و ربطی به علم حضوری و شهود ندارد؛ ثالثاً، تعریفی که نجما از شهود ارائه داده، با تعریف رایج آن در مباحث معرفت‎شناسی اسلامی متفاوت است و اموری مانند خواب و رؤیا را نیز شامل می‎شود و حال آنکه، نه فقط در اجتهاد رایج و مصطلح حوزه‎های علمیه، بلکه اساساً در هیچ علمی پذیرفته نیست که براساس خواب و رؤیا و نظایر آن، چیزی را نفی یا اثبات نماییم. نجما منابع اجتهاد را توسعه داده، در تقسیم‎بندی مورد نظر خود، کتاب و سنت و اجماع را در زمره «منابع تشریعی» و عقل را در زمره «منابع تکوینی» شمرده، و ضمن پذیرش منابع چهارگانه معروف در اجتهاد رایج، این موارد را نیز به آنها اضافه کرده است: انسان و پدیده‎های انسانی (شامل فرد، خانواده، گروه، سازمان، نهاد، نظام حاکم، جامعه، و تاریخ)، طبیعت و پدیده‎های طبیعی، و ماورای طبیعت (شامل ملکوت آسمان‎ها و زمین، و مانند آن). در متن مقاله توضیح داده شد که مقصود نجما از این سخن مشخص نیست و در هر صورت، هر معنایی که برای آن در نظر بگیریم، محل مناقشه است. مسئله دیگری که در طرح پیشنهادی نجما برای انجام مطالعات مدیریت اسلامی آمده، بحث «اجتهاد جمعی» است. در این زمینه گفته شد که براساس مبانی معرفت‎شناسی اسلامی، اجتهاد جمعی دارای اشکالات متعدد، و در نتیجه غیرقابل‌پذیرش است.

https://rsm.rihu.ac.ir/article_2507_686bd36aa139cb4499f6d840de05bb05.pdf